Ίμια, τριάντα χρόνια μετά: Η πολιτική διαχείριση μιας κρίσης που αναδιαμόρφωσε τις ισορροπίες στο Αιγαίο
Η κρίση των Ιμίων δεν κρίθηκε μόνο στο πεδίο. Κρίθηκε, πρωτίστως, πίσω από κλειστές πόρτες: σε πολύωρες συσκέψεις, σε τηλεφωνικές γραμμές που δεν έκλειναν ποτέ, σε πολιτικές αποφάσεις που ελήφθησαν –ή δεν ελήφθησαν– υπό το βάρος του φόβου μιας γενικευμένης σύγκρουσης με την Τουρκία και του ενδεχομένου μεταβολής του status quo στο Αιγαίο.
Όλα ξεκίνησαν στις 25 Δεκεμβρίου 1995, όταν το τουρκικό φορτηγό πλοίο Φιγκέν Ακάτ προσάραξε σε αβαθή ύδατα κοντά στην Μικρή Ίμια (Ανατολική) και εξέπεμψε σήμα κινδύνου. Το Λιμεναρχείο Καλύμνου –το πλησιέστερο στην περιοχή– διέθεσε ρυμουλκό για να αποκολλήσει το τουρκικό πλοίο, αλλά ο πλοίαρχος αρνήθηκε, υποστηρίζοντας ότι βρισκόταν σε τουρκική περιοχή, επομένως η ελληνική πλευρά ήταν αναρμόδια και η τουρκική θα έπρεπε να αναλάβει.
26 Δεκεμβρίου 1995: Το Λιμεναρχείο Καλύμνου ενημερώνει το Υπουργείο Εξωτερικών και αυτό με τη σειρά του το Υπουργείο Εξωτερικών της Τουρκίας ότι αν δεν παρέμβει ρυμουλκό, το τουρκικό πλοίο θα κινδυνεύσει.
27 Δεκεμβρίου 1995: Το Υπουργείο Εξωτερικών της Τουρκίας ενημερώνει την ελληνική πρεσβεία ότι, ανεξαρτήτως του ποιος θα ανελάμβανε τη διάσωση του πλοίου, υπήρχε θέμα γενικότερα.
28 Δεκεμβρίου 1995: Δύο ελληνικά ρυμουλκά αποκολλούν το τουρκικό φορτηγό και το οδηγούν στο λιμάνι Κιουλούκ της Τουρκίας. Το πρωί της ίδιας μέρας ένα τουρκικό μαχητικό αεροσκάφος συντρίβεται στα ελληνικά χωρικά ύδατα, στην περιοχή της Λέσβου, ύστερα από εμπλοκή με ελληνικά μαχητικά. Με ελληνική βοήθεια, ο Τούρκος πιλότος διασώζεται.
9 Ιανουαρίου 1996: Το ελληνικό ΥΠΕΞ απαντά με καθυστέρηση στην Άγκυρα, απορρίπτοντας τη διακοίνωση.
15 Ιανουαρίου 1996: Ο Ανδρέας Παπανδρέου, από το Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο, υπογράφει την επιστολή παραίτησής του από την πρωθυπουργία. Το ΠΑΣΟΚ βρίσκεται σε φάση εσωτερικής αναδιάταξης.
16 Ιανουαρίου 1996: Το ΥΠΕΞ αντιλαμβανόμενο το παιγνίδι των Τούρκων, ζητά αυξημένα μέτρα επαγρύπνησης στην περιοχή των Ιμίων από το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας.
18 Ιανουαρίου του 1996: Η κοινοβουλευτική ομάδα του ΠΑΣΟΚ εκλέγει νέο πρωθυπουργό τον Κώστα Σημίτη ο οποίος αναλαμβάνει τα ηνία της χώρας υπό συνθήκες έντονου παρασκηνίου και δύσκολων πολιτικών ισορροπιών.
Η νέα κυβέρνηση ψάχνει τον βηματισμό της, ενώ η κρίση λαμβάνει σοβαρές διαστάσεις.
27 Ιανουαρίου 1996: Δύο δημοσιογράφοι της εφημερίδας «Χουριέτ» στη Σμύρνη μεταβαίνουν με ελικόπτερο στη Μεγάλη Ίμια. «Καταδρομικά» – χωρίς να σβήσει η μηχανή του ελικοπτέρου και με τον έλικα να γυρίζει – δημοσιογράφοι και εικονολήπτης πήδηξαν στο έδαφος και κινήθηκαν αστραπιαία προς τον ιστό. Υποστέλλουν την ελληνική σημαία και υψώνουν την τουρκική. Η όλη επιχείρηση βιντεοσκοπείται και προβάλλεται από το τηλεοπτικό κανάλι της «Χουριέτ» ενώ η εφημερίδα κυκλοφόρησε με τον πρωτοσέλιδο τίτλο «Πόλεμος σημαιών».
Στα ΜΜΕ των δύο χωρών επικρατεί πολεμικό ντελίριο. Ενδεικτικό είναι το γεγονός πως ακόμα και ενώσεις συντακτών της Τουρκίας καταδίκασαν την πρωτοβουλία των δημοσιογράφων της «Χουριέτ», καλώντας τους Τούρκους αλλά και τους Έλληνες συναδέλφους τους να μην ενεργούν αντίθετα προς τις αρχές και τους στόχους της δημοσιογραφίας, με συνέπεια την αύξηση της έντασης μεταξύ των δύο χωρών για λόγους κυκλοφορίας και τηλεθέασης.
Στο υπουργείο Εθνικής Άμυνας συνειδητοποιούν ότι η νέα ελληνική σημαία τοποθετήθηκε από τις Ένοπλες Δυνάμεις, επομένως θα έπρεπε να προσφερθεί φύλαξη στη σημαία. Σύμφωνα με απόρρητο έγγραφο που αποκάλυψε η εφημερίδα «Καθημερινή», στις 20:50 εκείνης της Κυριακής αποβιβάστηκαν στην ανατολική Ίμια επτά βατραχάνθρωποι για να φρουρήσουν τη σημαία. Στις 6 το πρωί της Δευτέρας 29 Ιανουαρίου επιβιβάστηκαν εκ νέου στην κανονιοφόρο «Πυρπολητής» και επέστρεψαν στην Κάλυμνο. Στις 08:25 ο αρχηγός ΓΕΕΘΑ ναύαρχος Χρήστος Λυμπέρης διέταξε το ΓΕΝ να αποβιβάσει και πάλι βατραχανθρώπους στα Ίμια, κάτι το οποίο πραγματοποιήθηκε στις 10:45.
Είχε πλέον ξεκινήσει η αντίστροφη μέτρηση που θα οδηγούσε σε μια τραγωδία.
30 Ιανουαρίου 1996: Ο πρωθυπουργός Κώστας Σημίτης έχει τηλεφωνική επικοινωνία με τον Αμερικανό πρόεδρο Μπιλ Κλίντον. Του εκφράζει την ελληνική θέση ότι η χώρα μας δεν επιθυμεί την ένταση, αλλά εφόσον προκληθεί θα αντιδράσει δυναμικά. Η κυβέρνηση δηλώνει έτοιμη να αποσύρει το άγημα, όχι όμως και την ελληνική σημαία. Στα Ίμια σπεύδουν τα πολεμικά πλοία «Ναβαρίνον» και «Θεμιστοκλής». Ο υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας δηλώνει ότι υπάρχουν και άλλα νησιά του Αιγαίου με ασαφές νομικό καθεστώς και δεν αποδέχεται την ελληνική πρόταση (αποχώρηση του αγήματος, όχι και της σημαίας).
31 Ιανουαρίου 1996: Τα γεγονότα εξελίσσονται με ταχείς ρυθμούς. Στα Ίμια, Ελλάδα και Τουρκία συγκεντρώνουν δυνάμεις, ενώ στην Αθήνα αναλαμβάνονται σημαντικές πρωτοβουλίες.
- 00:00 Ο πρωθυπουργός Κώστας Σημίτης συγκαλεί σύσκεψη στο γραφείο του στη Βουλή και ζητεί ενημέρωση για την κατάσταση.
- 01:40 Στην Αθήνα φτάνει η πληροφορία ότι Τούρκοι κομάντος αποβιβάζονται στη Μικρή Ίμια. Ο Αρχηγός ΓΕΕΘΑ ναύαρχος Χρήστος Λυμπέρης ενημερώνει την πολιτική ηγεσία και στη συνέχεια δίνει εντολή στο ΓΕΝ για κατανομή στόχων.
- 04:30 Ελικόπτερο του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού απογειώνεται από τη φρεγάτα «Ναβαρίνον» για να επιβεβαιώσει την πληροφορία. Επικρατούν άσχημες καιρικές συνθήκες.
- 04:50 Το πλήρωμα του ελικοπτέρου αναφέρει ότι εντόπισε περί τους 10 Τούρκους κομάντος με τη σημαία τους. Δίνεται εντολή να επιστρέψει στη βάση του. Το ελικόπτερο κατέπεσε κατά την επιστροφή του στη φρεγάτα και τα τρία μέλη του πληρώματος, ο υποπλοίαρχος Χριστόδουλος Καραθανάσης, ο υποπλοίαρχος Παναγιώτης Βλαχάκος και ο αρχικελευστής Έκτορας Γιαλοψός, σκοτώθηκαν.
Για αίτια της πτώσης του ελικοπτέρου, έχουν κατά καιρούς διατυπωθεί αντικρουόμενες εκδοχές. Η επίσημη θέση του ελληνικού κράτους αποδίδει το δυστύχημα σε δυσμενείς καιρικές συνθήκες και απώλεια προσανατολισμού από τον πιλότο. Ωστόσο, ευρέως διαδεδομένη παραμένει στην ελληνική κοινή γνώμη η εκτίμηση ότι το ελικόπτερο ενδέχεται να καταρρίφθηκε, είτε από τουρκικές ναυτικές δυνάμεις είτε από Τούρκους κομάντο που είχαν αποβιβαστεί στο νησί. Σύμφωνα με την άποψη αυτή, το περιστατικό αποσιωπήθηκε σκόπιμα, προκειμένου να μην οδηγηθούν οι δύο χώρες σε γενικευμένη σύρραξη.
Η Αθήνα βρίσκεται ενώπιον του διλήμματος της περαιτέρω κλιμάκωσης και πολέμου με την Τουρκία, που θα μπορούσε να καταλήξει σε αμφισβήτηση των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων στο Αιγαίο, ή της αμοιβαίας υποχώρησης και απομάκρυνσης των στρατιωτικών δυνάμεων από τα Ίμια.
- 06:00 Ο υπουργός Εξωτερικών, Θεόδωρος Πάγκαλος, επικοινωνεί με Αμερικανό ομόλογό του, αρμόδιο για ευρωπαϊκά ζητήματα, Ρίτσαρντ Χόλμπρουκ. Οι δύο αξιωματούχοι Πάγκαλος και Χόλμπρουκ φτάνουν στην περίφημη συμφωνία «No ships, no troops, no flags» (δηλαδή όχι πλοία, όχι στρατεύματα, όχι σημαίες), ή σε πιο κομψή διπλωματική γλώσσα να ισχύσει το status quo ante. Μέχρι το μεσημέρι της 31ης Ιανουαρίου 1996 τα πλοία, οι στρατιώτες και οι σημαίες είχαν αποσυρθεί από τα Ίμια.
Τα πρόσωπα της κρίσης
Στην αφήγηση των Ιμίων, τα γεγονότα έχουν ημερομηνίες. Οι αποφάσεις, όμως, έχουν πρόσωπα. Πίσω από τα σήματα, τα διαβήματα και τις κινήσεις στο πεδίο, υπήρξαν πολιτικοί και στρατιωτικοί που έδρασαν υπό πίεση, έντονο παρασκήνιο και τον φόβο ότι ένα λάθος βήμα θα άνοιγε τον δρόμο σε γενικευμένη σύρραξη.
Κώστας Σημίτης: Νεοεκλεγείς πρωθυπουργός, επέλεξε εξαρχής τον δρόμο της αποφυγής σύγκρουσης και της διπλωματικής διευθέτησης. Του αποδίδεται ότι δεν μετέβη στον θάλαμο επιχειρήσεων του ΓΕΕΘΑ, προτιμώντας να συντονίσει από το γραφείο της Βουλής, με το σκεπτικό –όπως μεταφέρεται– ότι δεν πρέπει να σταλεί μήνυμα κλιμάκωσης προς το εσωτερικό. Για την επιλογή αυτή, ο ίδιος απολογήθηκε αργότερα σε βιβλίο του.
Μία από τις στιγμές που σημάδεψαν την πολιτική του διαδρομή καταγράφηκε στις 2 Φεβρουαρίου 1996, όταν, από το βήμα της Βουλής, ο Κώστας Σημίτης ευχαρίστησε τις ΗΠΑ για τον ρόλο τους στην εκτόνωση της κρίσης των Ιμίων. «Η βραχονησίδα Ίμια είναι και θα παραμείνει ελληνική. Θέλω να ευχαριστήσω τις Ένοπλες Δυνάμεις, την κυβέρνηση των ΗΠΑ για την πρωτοβουλία και τη βοήθειά τους», είπε. Από τα έδρανα της αντιπολίτευσης ακούγονταν έντονες αποδοκιμασίες και πολλοί βουλευτές καλούσαν τους συναδέλφους τους της τότε συμπολίτευσης να αντιδράσουν κι εκείνοι.
Χρήστος Λυμπέρης: Αρχηγός ΓΕΕΘΑ (1993-1996), επιλογή Παπανδρέου και Αρσένη, είχε δύσκολη συνεργασία με την κυβέρνηση Σημίτη, κάτι που αποτυπώθηκε και στη νύχτα της κρίσης, με φόντο διαφωνίες για τη γραμμή του ΥΠΕΞ. Στον ίδιο «χρεώνεται» η διάταξη που άφησε αφύλακτη τη Μικρή Ίμια, καθώς οι διαθέσιμες δυνάμεις επικεντρώθηκαν στη Μεγάλη. Έχει καταγραφεί, τέλος, η φράση που φέρεται να είπε προς εκπροσώπους του Τύπου, όταν κλήθηκε να πει τι συνέβαινε στις βραχονησίδες. «Ο Θεός να βάλει το χέρι του», ασυνήθιστη δήλωση για επικεφαλής των Ενόπλων Δυνάμεων.
Το «γκριζάρισμα» του Αιγαίου
Η κρίση των Ιμίων, αν και δεν άλλαξε το καθεστώς των νησιών, αποτέλεσε αφετηρία για την Τουρκία να προβάλει για πρώτη φορά επισήμως αξιώσεις περί «γκρίζων ζωνών» στο Αιγαίο, αμφισβητώντας ευθέως την ελληνική κυριαρχία και εγγράφοντας ένα νέο ζήτημα στην ατζέντα των ελληνοτουρκικών διαφορών. Η ελληνική πλευρά, επικαλούμενη σταθερά τις προβλέψεις των διεθνών συνθηκών, ουδέποτε αναγνώρισε την ύπαρξη τέτοιου ζητήματος.
