Το ερώτημα πλέον δεν είναι μόνο πώς θα βοηθηθούν όσοι έχουν ήδη διαφύγει, αλλά αν ο κόσμος μπορεί να αποτρέψει τη δημιουργία του επόμενου προσφυγικού κύματος
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων, τα τελευταία στοιχεία της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (UNHCR) αποτυπώνουν μια ζοφερή πραγματικότητα για μια κρίση που συνεχίζει να βαθαίνει, παρά τις δεκαετίες διεθνών ανθρωπιστικών προσπαθειών.
Έως τα τέλη του 2025, συνολικά 129,4 εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως είχαν εκτοπιστεί βίαια ή έγιναν ανιθαγενείς, σύμφωνα με την Ύπατη Αρμοστεία. Ο αριθμός αυτός περιλαμβάνει 41,6 εκατομμύρια πρόσφυγες, 9 εκατομμύρια αιτούντες άσυλο και 68,7 εκατομμύρια εσωτερικά εκτοπισμένους. Αυτό σημαίνει ότι ένας στους 70 ανθρώπους στον πλανήτη έχει αναγκαστεί να εγκαταλείψει το σπίτι του. Σχεδόν 45 εκατομμύρια από αυτούς, δηλαδή το 3%, είναι παιδιά κάτω των 18 ετών.
Την ίδια στιγμή, οι ανθρωπιστικοί πόροι δέχονται όλο και μεγαλύτερη πίεση. Οι δαπάνες της Ύπατης Αρμοστείας μειώθηκαν στα 3,83 δισεκατομμύρια δολάρια το 2025, καταγράφοντας πτώση 22% σε σχέση με το προηγούμενο έτος, γεγονός που αναδεικνύει τα διευρυνόμενα χρηματοδοτικά κενά, την ώρα που ο εκτοπισμός πληθυσμών συνεχίζει να αυξάνεται.
Αυτή η αντίθεση εγείρει ένα όλο και πιο επιτακτικό ερώτημα: Γιατί καταγράφονται αριθμοί-ρεκόρ εκτοπισμένων ανθρώπων, τη στιγμή που το διεθνές ανθρωπιστικό σύστημα έχει εξελιχθεί σημαντικά;
Μια κρίση που ξεπερνά την ανθρωπιστική βοήθεια
Κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών, η διεθνής κοινότητα έχει επεκτείνει σταθερά την ικανότητά της να ανταποκρίνεται σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης για τους πρόσφυγες. Τα δίκτυα βοήθειας έχουν διευρυνθεί, η εφοδιαστική αλυσίδα έχει βελτιωθεί και οι πολυμερείς μηχανισμοί έχουν εδραιωθεί περισσότερο. Ωστόσο, ο εκτοπισμός πληθυσμών συνεχίζει να αυξάνεται χρόνο με τον χρόνο.
Στη Γάζα, υπολογίζεται ότι 1,9 εκατομμύρια Παλαιστίνιοι έχουν εκτοπιστεί και βρίσκονται εγκλωβισμένοι σε υπερπλήρεις καταυλισμούς με σκηνές. Οι τρέχουσες διεθνείς προσπάθειες έχουν επικεντρωθεί σε μεγάλο βαθμό στην παράδοση τροφίμων, φαρμάκων και εφοδίων έκτακτης ανάγκης σε αμάχους. Ωστόσο, οι διαπραγματεύσεις για μια διαρκή κατάπαυση του πυρός και μια πολιτική διευθέτηση έχουν επανειλημμένα βαλτώσει, αναγκάζοντας τις ανθρωπιστικές οργανώσεις να ανταποκρίνονται σε διαρκώς αυξανόμενες ανάγκες, ενώ η σύγκρουση παραμένει ανεπίλυτη.
Ένα παρόμοιο μοτίβο έχει εμφανιστεί και στο Σουδάν, το οποίο πλέον θεωρείται από τα Ηνωμένα Έθνη ως μία από τις μεγαλύτερες ανθρωπιστικές κρίσεις στον κόσμο. Περισσότεροι από 11,5 εκατομμύρια άνθρωποι έχουν εκτοπιστεί από το 2023, εντούτοις η σύγκρουση αυτή έχει προσελκύσει πολύ λιγότερη σταθερή διεθνή προσοχή σε σχέση με άλλα γεωπολιτικά μέτωπα.
Σε άλλα σημεία του πλανήτη, οι παρατεταμένες συγκρούσεις στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, στην περιοχή του Σαχέλ και στη Σομαλία συνεχίζουν να δημιουργούν νέα κύματα εκτοπισμού, με τις ένοπλες συρράξεις, τον βίαιο εξτρεμισμό, τις κλιμακούμενες εξάρσεις ασθενειών και την επισιτιστική ανασφάλεια να «συντηρούν» το πρόβλημα.
Ο Τσούι Ζενγκ, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Λιαονίνγκ, δήλωσε στο CGTN ότι αυτή η τάση αντικατοπτρίζει μια θεμελιώδη αλλαγή στη φύση της προσφυγικής κρίσης. Όπως επεσήμανε, το ζήτημα δεν αποτελεί πλέον απλώς μια ανθρωπιστική πρόκληση, αλλά μια συμπυκνωμένη εκδήλωση των ανισορροπιών στην παγκόσμια διακυβέρνηση.
Ενώ οι πόλεμοι, η φτώχεια, η κλιματική κρίση και οι ελλείψεις τροφίμων παραμένουν τα άμεσα αίτια του εκτοπισμού, ο Τσούι υποστήριξε ότι τα βαθύτερα δομικά ελλείμματα στους τομείς της ειρήνης, της ανάπτυξης, της ασφάλειας και της διακυβέρνησης εμποδίζουν τη διεθνή κοινότητα να σπάσει αυτόν τον φαύλο κύκλο.
«Σε πολλές περιοχές που πλήττονται από συγκρούσεις, είναι δύσκολο να διατηρηθούν μακροπρόθεσμες καταπαύσεις του πυρός, η ανοικοδόμηση προχωρά με αργούς ρυθμούς και η ανάπτυξη παραμένει περιορισμένη», ανέφερε ο Τσούι. «Ακόμη και όταν οι πρόσφυγες επιστρέφουν στα σπίτια τους, εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν ανασφάλεια, περιορισμένες ευκαιρίες απασχόλησης και κατεστραμμένες υποδομές».
Ο ίδιος πρόσθεσε ότι οι σημερινές κρίσεις εκτοπισμού δείχνουν πως η ανθρωπιστική βοήθεια από μόνη της δεν μπορεί να επιλύσει το πρόβλημα και ότι η εμμονή του φαινομένου παγκοσμίως εκθέτει τις αδυναμίες του υφιστάμενους διεθνούς πλαισίου διακυβέρνησης για τους πρόσφυγες.
«Η διεθνής κοινότητα συχνά επικεντρώνεται στο να βοηθήσει τους πρόσφυγες αφότου έχουν εξαναγκαστεί σε φυγή», σημείωσε ο Τσούι. «Δεν δίνει όμως την απαιτούμενη προσοχή στη δημιουργία εκείνων των συνθηκών που θα επέτρεπαν στους ανθρώπους να παραμείνουν με ασφάλεια στα σπίτια τους ή να επιστρέψουν σε αυτά με αξιοπρέπεια».
Από τη διαχείριση των προσφύγων στη μείωση του εκτοπισμού
Οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι η αντιμετώπιση της κρίσης απαιτεί όχι μόνο τη βελτίωση της ανθρωπιστικής βοήθειας, αλλά και την πρόληψη του ίδιου του εκτοπισμού πριν αυτός συμβεί.
Ο Αναπληρωτής Μόνιμος Αντιπρόσωπος της Κίνας στα Ηνωμένα Έθνη, Σουν Λέι, υπογράμμισε δύο βασικές προκλήσεις στις παγκόσμιες ανθρωπιστικές προσπάθειες: το διευρυνόμενο χρηματοδοτικό έλλειμμα που αποδυναμώνει την ικανότητα του ΟΗΕ και το γεγονός ότι η υποανάπτυξη παραμένει η βασική αιτία των ανθρωπιστικών κρίσεων.
Κάλεσε τις χώρες που προσφέρουν δωρεές να τηρήσουν τις οικονομικές τους δεσμεύσεις και να αυξήσουν τις συνεισφορές τους, ενώ προέτρεψε τα Ηνωμένα Έθνη να κατανέμουν τους πόρους με πιο δίκαιο τρόπο. Τόνισε επίσης την ανάγκη για καλύτερο συντονισμό μεταξύ της ανθρωπιστικής και της αναπτυξιακής βοήθειας, προκειμένου να ενισχυθεί η μακροπρόθεσμη ανθεκτικότητα των χωρών που βρίσκονται αντιμέτωπες με κρίσεις.
Κατά τον Τσούι, η διακυβέρνηση του προσφυγικού ζητήματος θα πρέπει να εξελιχθεί προς ένα πιο ολοκληρωμένο πλαίσιο, το οποίο θα καλύπτει την πρόληψη των συγκρούσεων, την ανθρωπιστική βοήθεια, την ανοικοδόμηση μετά τη σύγκρουση και τη βιώσιμη ανάπτυξη. Ανέφερε ότι οι τέσσερις παγκόσμιες πρωτοβουλίες της Κίνας προσφέρουν «μια συστηματική προσέγγιση που αντιμετωπίζει τόσο τα συμπτώματα όσο και τα βαθύτερα αίτια» του εκτοπισμού.
Η Κίνα έχει προτείνει την Παγκόσμια Πρωτοβουλία Ανάπτυξης (GDI), η οποία επικεντρώνεται στη μείωση της φτώχειας, την επισιτιστική ασφάλεια και τη δημιουργία θέσεων εργασίας, καθώς και την Παγκόσμια Πρωτοβουλία Ασφάλειας (GSI), που υποστηρίζει την επίλυση των διαφορών μέσω διαλόγου αντί για αντιπαράθεση. Παράλληλα, η Παγκόσμια Πρωτοβουλία Πολιτισμού (GCI) προωθεί τον αμοιβαίο σεβασμό και τον πολιτιστικό διάλογο, ενώ η Παγκόσμια Πρωτοβουλία Διακυβέρνησης (GGI) ζητά πολυμερή προσέγγιση και διεθνή συνεργασία.
Ο Τσούι εξήγησε ότι η GDI μπορεί να βοηθήσει στη μείωση του εκτοπισμού που προκαλείται από την οικονομική δυσπραγία, η GSI επιδιώκει να αντιμετωπίσει τις ένοπλες συγκρούσεις στη ρίζα τους, η GCI μπορεί να συμβάλει στη μείωση της ξενοφοβίας που αντιμετωπίζουν οι πρόσφυγες στις κοινωνίες υποδοχής, και η GGI ενθαρρύνει μια πιο ισορροπημένη κατανομή των ευθυνών μεταξύ των κρατών.
«Η ουσία της αντιμετώπισης του προσφυγικού ζητήματος έγκειται στη μείωση του εκτοπισμού στη ρίζα του, μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους από την απλή ανταπόκριση στην κρίση, στη διακυβέρνηση των βαθύτερων αιτιών της», δήλωσε ο Τσούι, προσθέτοντας ότι αυτό απαιτεί την οικοδόμηση ενός πιο δίκαιου και ισότιμου συστήματος παγκόσμιας διακυβέρνησης.
Καθώς ο κόσμος τιμά την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων, η κλίμακα του παγκόσμιου εκτοπισμού υποδηλώνει ότι η ανθρωπιστική ανταπόκριση από μόνη της δεν είναι πλέον αρκετή. Πέρα από την παροχή βοήθειας έκτακτης ανάγκης, η ουσιαστική δοκιμασία για τη διεθνή κοινότητα ενδέχεται να είναι το κατά πόσο μπορεί να οικοδομήσει ένα σύστημα ικανό να αποδυναμώσει τις ίδιες τις δυνάμεις που αναγκάζουν τους ανθρώπους να εγκαταλείψουν τις εστίες τους.
Το ερώτημα πλέον δεν είναι μόνο πώς θα βοηθηθούν όσοι έχουν ήδη διαφύγει, αλλά αν ο κόσμος μπορεί να αποτρέψει τη δημιουργία του επόμενου προσφυγικού κύματος.
