Η συμφωνία-μαμούθ με 48 πολιτείες των ΗΠΑ αλλάζει τους κανόνες για τους ανήλικους χρήστες, φέρνει ανεξάρτητο ελεγκτή με πρόσβαση στα εσωτερικά της εταιρείας και ανοίγει τον δρόμο για αυστηρότερη εποπτεία και στην Ευρώπη.
Για σχεδόν 20 χρόνια, οι μεγάλες εταιρείες που βρίσκονται πίσω από τα δημοφιλέστερα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κατάφεραν να λειτουργούν σε ένα περιβάλλον όπου οι σοβαρές συνέπειες της χρήσης των πλατφορμών τους προκαλούσαν έντονες κοινωνικές αντιδράσεις, αλλά σπάνια μετατρέπονταν σε αποτελεσματική νομική πίεση. Η συζήτηση για την ψυχική υγεία, τον εθισμό, την έκθεση παιδιών σε ακατάλληλο περιεχόμενο, τη σεξουαλική κακοποίηση και την εκμετάλλευση ευάλωτων χρηστών υπήρχε εδώ και χρόνια. Αυτό που έλειπε ήταν ένας μηχανισμός που θα ανάγκαζε τις ίδιες τις εταιρείες να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζουν και λειτουργούν τα προϊόντα τους.
Η κατάσταση άρχισε να αλλάζει περίπου πριν από τέσσερα χρόνια, όταν οι εισαγγελικές αρχές στις Ηνωμένες Πολιτείες άρχισαν να εξετάζουν όχι μόνο το περιεχόμενο που εμφανίζεται στις πλατφόρμες, αλλά και τις επιχειρηματικές επιλογές και τον ίδιο τον σχεδιασμό τους. Η μετατόπιση αυτή είχε ιδιαίτερη σημασία, καθώς οι προσπάθειες να αντιμετωπιστεί ένα συγκεκριμένο επιβλαβές περιεχόμενο προσέκρουαν συχνά σε ζητήματα που σχετίζονται με την ελευθερία της έκφρασης. Αντίθετα, το ερώτημα για το αν μια πλατφόρμα είναι σχεδιασμένη με τρόπο που ενθαρρύνει την υπερβολική χρήση ή εκθέτει συστηματικά ανηλίκους σε κινδύνους βρίσκεται σε διαφορετικό νομικό πεδίο.
Μέσα σε αυτό το νέο περιβάλλον, μια από τις σημαντικότερες υποθέσεις εναντίον της Meta, της μητρικής εταιρείας του Facebook και του Instagram, οδηγήθηκε τελικά σε συμβιβασμό. Η υπόθεση είχε ξεκινήσει στα τέλη του 2022, όταν οι γενικοί εισαγγελείς 29 πολιτειών ένωσαν τις προσφυγές τους και κατηγόρησαν την εταιρεία ότι γνώριζε τις επιπτώσεις των προϊόντων της και εξακολουθούσε να τα σχεδιάζει με τρόπο που εκμεταλλευόταν τις αδυναμίες παιδιών και εφήβων.
Η δίκη ξεκίνησε στις αρχές Αυγούστου στο Όκλαντ και αναμενόταν να διαρκέσει αρκετές εβδομάδες. Ωστόσο, μετά από σημαντικές καταθέσεις, η διαδικασία τερματίστηκε αιφνιδιαστικά και η Meta συμφώνησε σε μια μεγάλη οικονομική και επιχειρησιακή διευθέτηση με τις πολιτείες.
Το ποσό που προβλέπει η συμφωνία είναι τουλάχιστον 12 δισ. δολάρια σε διάστημα δέκα ετών. Πρόκειται για ένα ποσό πολύ μικρότερο από τις αρχικές εκτιμήσεις που έκαναν λόγο ακόμη και για 200 δισ. δολάρια, αλλά και από το αστρονομικό ποσό των 1,4 τρισ. δολαρίων που είχε διαρρεύσει ότι φοβόταν η ίδια η εταιρεία ως πιθανή έκθεση σε περίπτωση δικαστικής ήττας. Παράλληλα, η συμφωνία με 48 πολιτείες και 52 γενικούς εισαγγελείς υποχρεώνει τη Meta να προχωρήσει σε μια σειρά αλλαγών στον τρόπο λειτουργίας των πλατφορμών της στις ΗΠΑ.
Η εξέλιξη αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία λόγω των καταθέσεων που προηγήθηκαν. Ο πρώην εργαζόμενος της Meta Αρτούρο Μπεχάρ, ο οποίος είχε εργαστεί ως διευθυντής μηχανικής σε θέματα ασφάλειας προϊόντων, υποστήριξε ότι η εταιρική κουλτούρα καθιστούσε εξαιρετικά δύσκολη την εφαρμογή χαρακτηριστικών που θα έδιναν μεγαλύτερη προτεραιότητα στην ευημερία και την ασφάλεια των χρηστών.
Από την άλλη πλευρά, ο επικεφαλής του Instagram, Άνταμ Μοσέρι, απέρριψε την περιγραφή της υπερβολικής χρήσης των κοινωνικών δικτύων ως «κλινικού εθισμού». Η αντιπαράθεση αυτή ανέδειξε ένα από τα βασικά σημεία της υπόθεσης: αν οι πλατφόρμες είναι απλώς εργαλεία που χρησιμοποιούν οι άνθρωποι ή αν ο σχεδιασμός τους δημιουργεί ενεργά συμπεριφορές που ενισχύουν την εξάρτηση από αυτές.
Η Meta είχε ήδη παρουσιάσει από το 2024 τα λεγόμενα Teen Accounts, επιχειρώντας να ενισχύσει την προστασία των εφήβων με αυστηρότερες ρυθμίσεις απορρήτου, περιορισμούς στα μηνύματα και άλλες δικλίδες ασφαλείας. Η νέα συμφωνία, ωστόσο, δείχνει ότι οι συγκεκριμένες παρεμβάσεις δεν θεωρούνται επαρκείς. Η βασική φιλοσοφία μετατοπίζεται από την αποκλειστική ευθύνη των γονέων προς μεγαλύτερη ευθύνη της ίδιας της πλατφόρμας.
Μία από τις πιο εντυπωσιακές αλλαγές αφορά τον χρόνο χρήσης. Η Meta συμφώνησε να επιβάλει ανώτατο ημερήσιο όριο δύο ωρών για τους εφήβους, ενώ παράλληλα θα αποκλείεται η πρόσβαση στις ροές περιεχομένου από τα μεσάνυχτα έως τις 06:00. Οι ειδοποιήσεις θα απενεργοποιούνται επίσης κατά τη διάρκεια της νύχτας αλλά και στις ώρες του σχολείου.
Οι αλλαγές αυτές αγγίζουν την καρδιά του επιχειρηματικού μοντέλου των κοινωνικών δικτύων. Οι πλατφόρμες έχουν κάθε οικονομικό κίνητρο να αυξάνουν τον χρόνο που περνά ο χρήστης στην εφαρμογή, καθώς περισσότερος χρόνος σημαίνει περισσότερες προβολές περιεχομένου και διαφημίσεων. Το λεγόμενο infinite scroll, οι αυτόματες αναπαραγωγές και οι συνεχείς ειδοποιήσεις έχουν σχεδιαστεί ακριβώς ώστε να κρατούν την προσοχή ενεργή.
Τα στοιχεία για τη χρήση από εφήβους δείχνουν το μέγεθος του φαινομένου. Σύμφωνα με το Pew Research Center, το 2024 το 60% των Αμερικανών εφήβων δήλωνε ότι χρησιμοποιούσε το Instagram, ενώ περίπου ένας στους οκτώ ανέφερε ότι το άνοιγε σχεδόν συνεχώς. Παράλληλα, εσωτερικά στοιχεία της Meta έδειχναν ότι ένα μικρό αλλά ιδιαίτερα ενεργό ποσοστό χρηστών περνούσε περισσότερες από πέντε ώρες την ημέρα στις υπηρεσίες της εταιρείας.
Η συμφωνία δεν περιορίζεται όμως στον χρόνο χρήσης. Προβλέπει επίσης την απόκρυψη του αριθμού των likes σε αναρτήσεις, καθώς η συνεχής σύγκριση με άλλους χρήστες έχει συνδεθεί με αρνητικές επιπτώσεις στην ευημερία των εφήβων, ενισχυμένες εγγυήσεις για τη γονική εποπτεία και αυστηρότερη αντιμετώπιση περιεχομένου κακοποίησης που καταγγέλλεται από χρήστες. Η Meta θα πρέπει να αντιμετωπίζει τέτοιες αναφορές μέσα σε έξι ώρες τουλάχιστον στο 90% των περιπτώσεων.
Η συγκεκριμένη πρόβλεψη έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς εσωτερικά έγγραφα της εταιρείας είχαν περιγράψει το σύστημα αναφοράς προβληματικού περιεχομένου στο Facebook ως εξαιρετικά δύσχρηστο, σε σημείο που η διαδικασία να είναι σχεδόν αδύνατη για χρήστες κινητών τηλεφώνων. Όσο δυσκολότερη είναι η αναφορά, τόσο λιγότερα περιστατικά φτάνουν στην εταιρεία και τόσο δυσκολότερη γίνεται η πραγματική εικόνα για την έκταση του προβλήματος.
Ιδιαίτερο βάρος έχει και η πρόβλεψη για ανεξάρτητο ελεγκτή. Η Meta θα βρίσκεται για μία ολόκληρη δεκαετία υπό συνεχή εξωτερική εποπτεία όσον αφορά την τήρηση των όρων της συμφωνίας. Ο ελεγκτής θα οριστεί από κοινού από τις πολιτείες και την εταιρεία και θα έχει πρόσβαση σε δεδομένα, έγγραφα και εσωτερικές επικοινωνίες που υπό κανονικές συνθήκες θα μπορούσαν να αποτελέσουν αντικείμενο δικαστικής εξέτασης.
Δεν θα μπορεί να επιβάλλει ο ίδιος άμεσα αλλαγές στη Meta, όμως θα ενημερώνει τις πολιτείες για τυχόν παραβιάσεις των δεσμεύσεων. Οι πολιτείες θα μπορούν στη συνέχεια να προχωρήσουν σε νέες νομικές ενέργειες. Πρόκειται για έναν μηχανισμό που ουσιαστικά διατηρεί την υπόθεση «ζωντανή» για τα επόμενα χρόνια.
Παρά το εύρος της συμφωνίας, υπάρχουν σημαντικά κενά. Η Meta δεν υποχρεώνεται να εγκαταλείψει βασικά στοιχεία του σχεδιασμού των πλατφορμών, όπως το infinite scroll και το autoplay. Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς οι αλγόριθμοι δεν καθορίζουν απλώς πόσο περιεχόμενο βλέπει ένας χρήστης, αλλά και ποιο περιεχόμενο θα δει και με ποιους ανθρώπους θα έρθει σε επαφή.
Ο Αρτούρο Μπεχάρ είχε καταθέσει ότι, σύμφωνα με έρευνα που πραγματοποιήθηκε όταν εργαζόταν στη Meta, περισσότεροι από τους μισούς χρήστες του Instagram είχαν κάποια αρνητική εμπειρία μέσα σε διάστημα επτά ημερών. Μεταξύ των εφήβων ηλικίας 13 έως 15 ετών, το 24% ανέφερε ότι είχε δεχθεί ανεπιθύμητες σεξουαλικές προσεγγίσεις.
Αυτό σημαίνει ότι το πρόβλημα δεν εξαντλείται στον αριθμό των ωρών που περνά ένας έφηβος στο Instagram. Αφορά και τον τρόπο με τον οποίο η πλατφόρμα προτείνει λογαριασμούς, δημιουργεί νέες συνδέσεις και καθορίζει ποιο περιεχόμενο εμφανίζεται στην οθόνη. Ο ίδιος ο Μαρκ Ζούκερμπεργκ έχει αναγνωρίσει ότι μόνο ένα μικρό μέρος του περιεχομένου που εμφανίζεται στους χρήστες του Instagram προέρχεται από τους φίλους τους, ενώ το μεγαλύτερο μέρος προτείνεται από τα συστήματα της πλατφόρμας.
Ένα ακόμη κρίσιμο ζήτημα είναι η επιβεβαίωση της ηλικίας. Η Meta καλείται να ενισχύσει σημαντικά τα συστήματα που χρησιμοποιεί για να εντοπίζει τους ανήλικους χρήστες, ωστόσο εξακολουθεί να διατηρεί σημαντικό ρόλο στην αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των ίδιων των μηχανισμών της. Αυτό δημιουργεί ένα παράδοξο: η εταιρεία καλείται ουσιαστικά να αξιολογεί κατά πόσο λειτουργούν σωστά τα εργαλεία που η ίδια έχει δημιουργήσει.
Η σύγκριση της συμφωνίας με τον περίφημο συμβιβασμό των αμερικανικών καπνοβιομηχανιών το 1998 είναι αναπόφευκτη. Οι δύο υποθέσεις δεν είναι ίδιες, όμως υπάρχει μια σημαντική ομοιότητα: και στις δύο περιπτώσεις η συζήτηση μετατοπίζεται από το ερώτημα «ποιος ευθύνεται για τη συμπεριφορά του χρήστη» στο κατά πόσο μια ολόκληρη βιομηχανία γνώριζε τους κινδύνους που συνδέονταν με τα προϊόντα της και είχε υποχρέωση να τους αντιμετωπίσει.
Η οικονομική διάσταση είναι επίσης ενδεικτική. Εσωτερικό email της Meta που περιλαμβανόταν στην αρχική καταγγελία ανέφερε ότι το 2018 η συνολική αξία ενός 13χρονου χρήστη για την εταιρεία υπολογιζόταν περίπου στα 270 δολάρια. Τα 12 δισ. δολάρια που προβλέπει η συμφωνία αντιστοιχούν σε ποσό άνω των 500 δολαρίων για κάθε Αμερικανό έφηβο ηλικίας 13 έως 17 ετών.
Παράλληλα, η Meta φαίνεται να επιχειρεί να μετατρέψει τη συμφωνία σε πίεση προς τους ανταγωνιστές της. Η εταιρεία κάλεσε TikTok και YouTube να υιοθετήσουν αντίστοιχα μέτρα, μεταξύ των οποίων το όριο των δύο ωρών, η νυχτερινή διακοπή πρόσβασης και η απενεργοποίηση των ειδοποιήσεων κατά τη διάρκεια του σχολείου. Αν οι ανταγωνιστικές πλατφόρμες συμφωνήσουν σε αντίστοιχους όρους, η Meta θα μπορούσε, βάσει της συμφωνίας, να βρεθεί αντιμέτωπη με επιπλέον οικονομικές επιβαρύνσεις έως και 5 δισ. δολάρια.
Η εξέλιξη, ωστόσο, δεν αφορά μόνο τις Ηνωμένες Πολιτείες. Στην Ευρώπη, οι αρχές έχουν ήδη κινηθεί προς την ίδια κατεύθυνση μέσω του Digital Services Act. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει εξετάσει τη συμμόρφωση της Meta με τους ευρωπαϊκούς κανόνες σχετικά με την προστασία των παιδιών, ενώ έχει εστιάσει και στον λεγόμενο «εθιστικό σχεδιασμό» των Facebook και Instagram.
Στο ευρωπαϊκό μικροσκόπιο βρίσκονται ακριβώς εκείνα τα χαρακτηριστικά που βρίσκονταν και στο επίκεντρο της αμερικανικής υπόθεσης: το ατελείωτο σκρολάρισμα, η αυτόματη αναπαραγωγή, οι push notifications και τα εξατομικευμένα συστήματα προτάσεων. Η Κομισιόν έχει υποστηρίξει ότι η Meta δεν αξιολόγησε επαρκώς τους κινδύνους που μπορούν να δημιουργήσουν αυτές οι λειτουργίες για τη σωματική και ψυχική ευεξία των χρηστών.
Γι’ αυτό και ο αμερικανικός συμβιβασμός μπορεί να λειτουργήσει ως σημείο αναφοράς για τους Ευρωπαίους ρυθμιστές. Παρότι δεν αποτελεί δικαστικό προηγούμενο, καθώς πρόκειται για συμβιβασμό και όχι για τελεσίδικη δικαστική απόφαση, δείχνει ότι μια μεγάλη τεχνολογική εταιρεία μπορεί να υποχρεωθεί να αλλάξει όχι μόνο το περιεχόμενο που επιτρέπει, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο έχει σχεδιάσει τα προϊόντα της.
Το μεγάλο στοίχημα πλέον είναι αν αυτή η αλλαγή θα φτάσει μέχρι την καρδιά του επιχειρηματικού μοντέλου των κοινωνικών δικτύων. Το να περιοριστούν οι ώρες χρήσης ενός παιδιού είναι ένα βήμα. Το να αλλάξει όμως ο τρόπος με τον οποίο ένας αλγόριθμος επιλέγει τι θα του δείξει, ποιους λογαριασμούς θα του προτείνει και πόσο εύκολα θα το κρατήσει συνδεδεμένο είναι ένα πολύ μεγαλύτερο εγχείρημα.
Η συμφωνία με τη Meta δεν σημαίνει ότι τα κοινωνικά δίκτυα θα γίνουν ξαφνικά ασφαλή. Δεν λύνει το πρόβλημα του εθιστικού σχεδιασμού, δεν εξαφανίζει τους κινδύνους από τους αλγόριθμους και δεν απαντά σε όλα τα ζητήματα που αφορούν την προστασία των παιδιών. Δημιουργεί όμως κάτι που μέχρι σήμερα έλειπε: ένα πραγματικό οικονομικό και νομικό κόστος για επιλογές σχεδιασμού που μέχρι τώρα αντιμετωπίζονταν κυρίως ως επιχειρηματικές αποφάσεις.
Αν το μοντέλο αυτό εφαρμοστεί αποτελεσματικά και από τις ευρωπαϊκές αρχές, η εποχή κατά την οποία οι πλατφόρμες μπορούσαν να αντιμετωπίζουν τις συνέπειες του σχεδιασμού τους ως αποκλειστική ευθύνη των χρηστών ίσως πλησιάζει στο τέλος της. Και τότε η μεγάλη αλλαγή δεν θα είναι απλώς ότι τα παιδιά θα περνούν λιγότερες ώρες μπροστά από μια οθόνη. Θα είναι ότι οι ίδιες οι πλατφόρμες θα πρέπει, για πρώτη φορά, να αποδείξουν ότι είναι σχεδιασμένες με γνώμονα όχι μόνο το κέρδος και την αλληλεπίδραση, αλλά και την ασφάλεια εκείνων που τις χρησιμοποιούν.
