Η πρόληψη δεν αρχίζει όταν ξεσπάσει η κρίση.Τα σημάδια που δεν πρέπει να αγνοούμε και η σημασία της έγκαιρης παρέμβασης.
Η 10η Σεπτεμβρίου, Παγκόσμια Ημέρα για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας, φέρνει στο προσκήνιο ένα κρίσιμο ζήτημα δημόσιας υγείας, με το φετινό μήνυμα «Αλλάζοντας την αφήγηση για την αυτοκτονία».
Στην Ελλάδα, το Παρατηρητήριο Αυτοκτονιών της ΚΛΙΜΑΚΑ κατέγραψε 579 θανάτους από αυτοκτονία το 2025 και συνολικά 2.946 θανάτους την περίοδο 2020-2025. Οι ειδικοί υπογραμμίζουν ότι η πρόληψη δεν πρέπει να ξεκινά όταν έχει ήδη εκδηλωθεί μια οξεία κρίση, αλλά πολύ νωρίτερα, με την αναγνώριση της ευαλωτότητας και των αλλαγών στη συμπεριφορά.
Η πρόληψη ξεκινά πριν από την κρίση
«Η πρόληψη δεν μπορεί να αρχίζει όταν η κρίση έχει ήδη εκδηλωθεί», τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Κυριάκος Κατσαδώρος, Επιστημονικός Διευθυντής της ΚΛΙΜΑΚΑ, ψυχίατρος και Εθνικός Αντιπρόσωπος στη Διεθνή Ένωση για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας (IASP).
Όπως εξηγεί, η πρόληψη χρειάζεται να μετακινηθεί νωρίτερα: στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας, στην οικογένεια και την κοινότητα, στο σχολείο και στους χώρους εργασίας, αλλά και στη συνέχεια της φροντίδας μετά από μια απόπειρα.
Περισσότεροι από 720.000 άνθρωποι παγκοσμίως χάνουν κάθε χρόνο τη ζωή τους από αυτοκτονία. Στην Ελλάδα, παρά το γεγονός ότι τα καταγεγραμμένα ποσοστά παραμένουν μεταξύ των χαμηλότερων στην Ευρώπη, η εικόνα εξακολουθεί να είναι σοβαρή και δεν αφήνει περιθώρια εφησυχασμού.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναφέρει περισσότερους από 120.000 θανάτους από αυτοκτονία ετησίως στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια, με σημαντικές διαφορές μεταξύ των χωρών.
Η ευαλωτότητα βρίσκεται στο επίκεντρο
Σύμφωνα με τον κ. Κατσαδώρο, η συζήτηση δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο στους αριθμούς. «Το κρίσιμο είναι η ευαλωτότητα», σημειώνει.
Ένας άνθρωπος μπορεί να διαθέτει για χρόνια ένα υπόβαθρο ψυχικής, βιολογικής, οικογενειακής ή αναπτυξιακής ευαλωτότητας, χωρίς αυτό να είναι εμφανές. Κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες έντονης πίεσης ή απορρύθμισης, η ευαλωτότητα αυτή μπορεί να ενεργοποιηθεί και να οδηγήσει σε σοβαρή ψυχική κρίση.
Γι’ αυτό, όπως επισημαίνει, η πρόληψη δεν θα πρέπει να περιμένει την κορύφωση της κρίσης.
Τα σημάδια που δεν πρέπει να αγνοούνται
Ιδιαίτερη σημασία έχει η αναγνώριση αλλαγών στη συμπεριφορά ενός ανθρώπου. Ανάμεσα στα σημάδια που μπορεί να προκαλέσουν ανησυχία είναι:
- η απόσυρση και η απομόνωση,
- η απώλεια ενδιαφέροντος για δραστηριότητες που προηγουμένως τον ευχαριστούσαν,
- σημαντικές αλλαγές στον ύπνο,
- έντονη ευερεθιστότητα,
- πτώση στη λειτουργικότητα,
- παραμέληση του εαυτού,
- αυξημένη χρήση αλκοόλ ή ουσιών,
εκφράσεις απελπισίας, όπως ότι «δεν αντέχει άλλο», ότι «είναι βάρος» ή ότι «τίποτα δεν έχει νόημα».
Σημαντικό ρόλο παίζει επίσης το ατομικό και οικογενειακό ιστορικό, ιδιαίτερα όταν υπάρχει προηγούμενη απόπειρα, αυτοκτονικός ιδεασμός, σοβαρή ψυχική διαταραχή, εξάρτηση ή οικογενειακό ιστορικό αυτοκτονικότητας.
Η βασική αρχή, σύμφωνα με τον κ. Κατσαδώρο, είναι ότι δεν χρειάζεται να περιμένουμε μια ξεκάθαρη δήλωση αυτοκτονικής πρόθεσης για να κινητοποιηθούμε. Όταν παρατηρείται μια σημαντική αλλαγή, ιδιαίτερα σε έναν άνθρωπο με επιβαρυμένο ιστορικό ή γνωστή ευαλωτότητα, χρειάζεται προσέγγιση χωρίς κριτική και έγκαιρη ενεργοποίηση βοήθειας.
Η ευθεία ερώτηση δεν «βάζει την ιδέα»
Ένας από τους πιο διαδεδομένους μύθους γύρω από την αυτοκτονία είναι ότι η άμεση ερώτηση σχετικά με αυτοκτονικές σκέψεις μπορεί να «βάλει την ιδέα» στο μυαλό ενός ανθρώπου.
Ο κ. Κατσαδώρος ξεκαθαρίζει ότι ο φόβος αυτός δεν επιβεβαιώνεται από τα επιστημονικά δεδομένα. Αντίθετα, μια ήρεμη και άμεση ερώτηση μπορεί να ανοίξει έναν δρόμο επικοινωνίας με κάποιον που βρίσκεται σε κρίση.
Η προσέγγιση δεν χρειάζεται να είναι περίπλοκη. Το σημαντικό είναι να γίνεται με ηρεμία, χωρίς κριτική και χωρίς να επιχειρείται αμέσως η υποβάθμιση όσων αισθάνεται ο άλλος.
Εξίσου σημαντικό είναι να ακούμε πραγματικά την απάντηση. Φράσεις όπως «μην το σκέφτεσαι», «όλα θα περάσουν» ή «έχεις τόσα να ζήσεις» μπορεί να μην βοηθούν έναν άνθρωπο που βιώνει έντονη ψυχική κρίση. Προτεραιότητα έχει να αισθανθεί ότι κάποιος αντιλαμβάνεται τη σοβαρότητα της κατάστασης και παραμένει δίπλα του.
Η ΚΛΙΜΑΚΑ ενισχύει τη δράση σε όλη τη χώρα
Οι δράσεις της ΚΛΙΜΑΚΑ για την πρόληψη της αυτοκτονίας δεν περιορίζονται στην Αθήνα ούτε σε μία μόνο ημέρα. Πραγματοποιούνται σε διαφορετικές περιοχές της χώρας, από το Ιόνιο έως το Νότιο Αιγαίο και σε ακριτικές περιοχές, όπως το Καστελόριζο και η Σύμη.
Στόχος είναι η πρόληψη να γίνει μέρος της καθημερινότητας και να μειωθεί το στίγμα γύρω από την αυτοκτονικότητα και την αναζήτηση βοήθειας.
Σχολεία, δήμοι, φορείς και επαγγελματικές ομάδες ζητούν ολοένα περισσότερο ενημέρωση και εκπαίδευση για τη διαχείριση ψυχικών κρίσεων. Η γνώση, όπως επισημαίνει ο κ. Κατσαδώρος, δεν αφορά μόνο τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας, αλλά ολόκληρη την κοινωνία.
Οι διαθέσιμες δομές υποστήριξης
Η Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018, που στελεχώνεται από επαγγελματίες ψυχικής υγείας, λειτουργεί σε 24ωρη βάση, επτά ημέρες την εβδομάδα, μέσω της ΚΛΙΜΑΚΑ.
Παράλληλα, το Κέντρο Πρόληψης της Αυτοκτονίας παρέχει ψυχιατρική και ψυχολογική υποστήριξη, υπηρεσίες τηλεψυχιατρικής και στήριξη σε ανθρώπους από όλη την Ελλάδα, ενώ υποστηρίζει επίσης οικογένειες και ανθρώπους που έχουν χάσει δικό τους πρόσωπο από αυτοκτονία.
Για όσους δυσκολεύονται να επικοινωνήσουν τηλεφωνικά υπάρχει και η δυνατότητα επικοινωνίας μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου στο help@suicide-help.gr.
Σε περίπτωση άμεσου και επικείμενου κινδύνου, απαιτείται άμεση κινητοποίηση των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης και το άτομο δεν πρέπει να παραμείνει μόνο του.
«Η κρίση δεν είναι απαραίτητα η αρχή»
Το βασικό μήνυμα της φετινής Παγκόσμιας Ημέρας για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας είναι ότι η οξεία κρίση συνήθως δεν εμφανίζεται αποκομμένη από την προηγούμενη πορεία ενός ανθρώπου.
Όπως υπογραμμίζει ο Κυριάκος Κατσαδώρος, μπορεί να αποτελεί την κορύφωση μιας διαδικασίας που έχει ξεκινήσει πολύ νωρίτερα. Η ευαλωτότητα μπορεί να αναγνωριστεί και να υποστηριχθεί πριν εξελιχθεί σε κρίση.
Η πρόληψη, επομένως, δεν αρχίζει όταν όλα έχουν φτάσει στο όριο. Αρχίζει όταν κάποιος παρατηρεί ότι κάτι αλλάζει, όταν ένας άνθρωπος βρίσκει το θάρρος να μιλήσει, όταν κάποιος άλλος επιλέγει να ακούσει και όταν η κατάλληλη βοήθεια γίνεται διαθέσιμη εγκαίρως.
Με πληροφορίες απο το ΑΠΕ/ΜΠΕ.
