Όταν οι καταναλωτές αγοράζουν φρέσκο λαβράκι ή τσιπούρα στο σούπερ μάρκετ ή σε μια ψαροταβέρνα, σπάνια αναρωτιούνται πού και πώς μεγάλωσαν τα ψάρια αυτά. Κι όμως, η ελληνική υδατοκαλλιέργεια αποτελεί έναν από τους πιο δυναμικούς κλάδους της οικονομίας, με την Ελλάδα να πρωταγωνιστεί στην παραγωγή ποιοτικών ψαριών στην Ευρώπη. Ο κλάδος αυτός βρίσκεται σήμερα μπροστά σε μια μεγάλη πρόκληση: την οργάνωση του θαλάσσιου χώρου, ώστε να συνεχίσει να προσφέρει θρεπτικά προϊόντα, προστατεύοντας ταυτόχρονα το περιβάλλον και αντιμετωπίζοντας τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.
Οι υδατοκαλλιέργειες αποτελούν σήμερα τον ταχύτερα αναπτυσσόμενο κλάδο παραγωγής τροφίμων ζωικής προέλευσης παγκοσμίως. Η Ελλάδα διαθέτει μοναδικά πλεονεκτήματα για την ανάπτυξή τους: εκτεταμένη ακτογραμμή, πολλά νησιά, ήπιο κλίμα και καθαρά νερά. Χάρη σε αυτά, τα ψάρια που καταλήγουν στο πιάτο μας είναι φρέσκα και ποιοτικά. Τα ψάρια υδατοκαλλιέργειας δεν είναι απλώς μια διατροφική επιλογή, αλλά αποτελεί μια λύση που μειώνει την πίεση στα άγρια ψάρια, προσφέροντας παράλληλα προσιτή πρωτεΐνη υψηλής θρεπτικής αξίας.
Η οργάνωση του θαλάσσιου χώρου όπου αναπτύσσονται οι ιχθυοκαλλιέργειες, δηλαδή η χωροταξία, δεν είναι μια υπόθεση που αφορά μόνο στους παραγωγούς ή στην πολιτεία. Αγγίζει άμεσα όλους τους καταναλωτές που επιλέγουν ψάρια υδατοκαλλιέργειας. Η χωροταξική οργάνωση αποφέρει τρία βασικά οφέλη για τους καταναλωτές, τα οποία αξίζει να γνωρίζουμε.
Πρώτον, η χωροταξία συνδέεται άρρηκτα με την ποιότητα του προϊόντος που καταλήγει στο τραπέζι μας. Όταν οι μονάδες υδατοκαλλιέργειας εγκαθίστανται σε κατάλληλες περιοχές με καλά φυσικοχημικά χαρακτηριστικά νερών και ευνοϊκές συνθήκες, τα ψάρια μεγαλώνουν σε ένα υγιές περιβάλλον. Αυτό σημαίνει ότι γίνονται πιο εύγευστα και θρεπτικά, προσφέροντας ένα προϊόν ανώτερης ποιότητας που μπορούμε να απολαμβάνουμε με ασφάλεια.
Δεύτερον, ο σωστός χωροταξικός σχεδιασμός διασφαλίζει την περιβαλλοντική ισορροπία. Μια καλά οργανωμένη μονάδα λειτουργεί με τρόπο που δεν επιβαρύνει το θαλάσσιο οικοσύστημα, σεβόμενη τα όρια της φέρουσας ικανότητας της περιοχής. Με αυτόν τον τρόπο, προστατεύεται το περιβάλλον από το οποίο όλοι εξαρτόμαστε, και οι καταναλωτές μπορούν να γνωρίζουν ότι η τροφή τους παράγεται χωρίς να υποθηκεύεται η υγεία των θαλασσών.
Τρίτον, η χωροταξία συμβάλλει στην τοπική αποδοχή των μονάδων. Όταν οι τοπικές κοινωνίες συμμετέχουν ενεργά στις αποφάσεις για την εγκατάσταση και λειτουργία των υδατοκαλλιεργειών, μειώνονται οι αντιδράσεις και οι συγκρούσεις. Αυτό δημιουργεί ένα κλίμα συνεργασίας και εμπιστοσύνης, που τελικά ωφελεί και τους καταναλωτές, καθώς τα προϊόντα παράγονται σε ένα περιβάλλον κοινωνικής συναίνεσης και όχι αντιπαράθεσης.
Η κλιματική αλλαγή δεν αφορά μόνο τον καύσωνα στην πόλη ή τις πλημμύρες, αλλά επηρεάζει άμεσα και τα ψάρια ως τροφή. Η άνοδος της θερμοκρασίας της θάλασσας, η οξίνιση των υδάτων και τα ακραία καιρικά φαινόμενα επηρεάζουν την υδατοκαλλιέργεια με πολλούς τρόπους. Οι υψηλότερες θερμοκρασίες μπορεί να προκαλέσουν θνησιμότητα στα ψάρια ή να ευνοήσουν την ανάπτυξη ασθενειών. Τα ακραία καιρικά φαινόμενα (θύελλες, κακοκαιρίες) προκαλούν ζημιές στις εγκαταστάσεις και αυξάνουν το κόστος παραγωγής. Αυτό σημαίνει ότι, αν δεν υπάρξει προσαρμογή, ενδέχεται στο μέλλον να δούμε, μειωμένη παραγωγή ελληνικών ψαριών, αυξήσεις των τιμών και μεγαλύτερη εξάρτηση από εισαγωγές, σε ένα κλάδο με θετικό πρόσημο εξαγωγών – εισαγωγών.
Σημαντικό θέμα αποτελεί επίσης το γεγονός ότι η κοινωνική αποδοχή των υδατοκαλλιεργειών δεν έχει καλλιεργηθεί αρκετά στην Ελλάδα. Συχνά, οι τοπικές κοινωνίες βλέπουν με καχυποψία τις μονάδες, φοβούμενες ρύπανση ή αλλοίωση του τοπίου. Για να αλλάξει αυτό, χρειάζεται ενημέρωση, ώστε να γνωρίζουμε πού και πώς παράγονται τα ψάρια που αγοράζουμε. Επίσης απαραίτητη είναι η συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών στις αποφάσεις και επιστημονική τεκμηρίωση σχετικά με την αλληλεπίδραση των ιχθυοκαλλιεργειών και τους περιβάλλοντος. Τέλος, απαιτούνται αυστηροί έλεγχοι στην παραγωγική διαδικασία.
Η Ελλάδα έχει θέσει στόχο για το μέλλον μια υδατοκαλλιέργεια περιβαλλοντικά υπεύθυνη και κοινωνικά αποδεκτή. Ο στόχος αυτός εντάσσεται στην Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία και τη στρατηγική «Από το αγρόκτημα στο πιάτο», που προωθεί βιώσιμα συστήματα παραγωγής τροφίμων. Για τους καταναλωτές αυτό σημαίνει ψάρια υψηλής ποιότητας, με σεβασμό στο περιβάλλον, στήριξη της εγχώριας παραγωγής και των θέσεων εργασίας, μείωση του αποτυπώματος του άνθρακα της διατροφής μας. Συνεπώς, οι καταναλωτές δεν πρέπει να είναι απλοί παρατηρητές. Μπορούν να επιλέγουν ψάρια υδατοκαλλιέργειας από πιστοποιημένους παραγωγούς, να ενημερώνονται για την προέλευση των προϊόντων και να στηρίζουν πολιτικές που προάγουν τη βιώσιμη ανάπτυξη.
Η θάλασσα είναι είναι ένα κοινό αγαθό. Η οργάνωση του θαλάσσιου χώρου, η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και η βιώσιμη παραγωγή τροφής δεν είναι μόνο υποθέσεις των ειδικών και της πολιτείας. Είναι υπόθεση όλων. Γιατί τελικά, όλοι καθόμαστε στο ίδιο τραπέζι.
Εμμανουήλ Μαλανδράκης, Επίκουρος Καθηγητής, Εργαστήριο Εφαρμοσμένης Υδροβιολογίας, Τμήμα Επιστήμης Ζωικής Παραγωγής, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών
