Ενόψει του Συνεδρίου του ΠΑΣΟΚ, το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι οργανωτικό
αλλά βαθιά θεσμικό: πώς παράγεται, πώς ελέγχεται και σε ποιον λογοδοτεί η
πολιτική εξουσία στην Ελλάδα.
Η χώρα βιώνει σήμερα μια συστηματική θεσμική υποχώρηση που αγγίζει τον πυρήνα
του Κράτους Δικαίου. Η υπερσυγκέντρωση εξουσίας έχει οδηγήσει στην απαξίωση
των Ανεξάρτητων Αρχών, στη μετατροπή του Κοινοβουλίου σε μηχανισμό απλής
επικύρωσης προειλημμένων αποφάσεων και στη συρρίκνωση κάθε ουσιαστικού
ελέγχου επί της εκτελεστικής εξουσίας. Αυτή η διάβρωση των δημοκρατικών
αντιβάρων δεν πλήττει μόνο τη διαφάνεια· υπονομεύει την ίδια την εμπιστοσύνη του
πολίτη προς τους θεσμούς, δημιουργώντας ένα περιβάλλον όπου η Τοπική
Αυτοδιοίκηση και οι κοινωνικοί εταίροι περιθωριοποιούνται.
Αυτή η θεσμική διολίσθηση δεν είναι τυχαία, είναι η λογική συνέπεια των
αρχηγικών κομματικών δομών. Όταν τα κόμματα οργανώνονται προσωποκεντρικά,
με περιορισμένη εσωτερική λογοδοσία και αδύναμες συλλογικές διαδικασίες, η
μεταφορά αυτού του μοντέλου στη διακυβέρνηση της χώρας καθίσταται
αναπόφευκτη. Το πρόβλημα, επομένως, δεν αφορά μόνο το πρόσωπο που κυβερνά,
αλλά τη λειτουργία των πολιτικών οργανισμών που παράγουν την εξουσία.
Όταν η εσωτερική δημοκρατία των κομμάτων αποδυναμώνεται, αποδυναμώνεται
τελικά και η ίδια η δημοκρατία της χώρας.
Το Άρθρο 29 του Συντάγματος ορίζει ότι τα κόμματα οφείλουν να υπηρετούν την
ελεύθερη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος. Ωστόσο δεν προβλέπει
συγκεκριμένες εγγυήσεις εσωκομματικής δημοκρατίας. Δεν κατοχυρώνει σαφή
δικαιώματα για τα μέλη, ούτε επιβάλλει θεσμική λογοδοσία στις ηγεσίες.
Αυτό το θεσμικό κενό επέτρεψε σταδιακά τη μετάβαση από τα «κόμματα αρχών» στα
«κόμματα μηχανισμών». Η κρίση αντιπροσώπευσης που βιώνει σήμερα η δημοκρατία
δεν είναι άσχετη με το γεγονός ότι οι πολιτικοί οργανισμοί λειτουργούν συχνά ως
κλειστά συστήματα, όπου η συμμετοχή των μελών περιορίζεται και η εξουσία
συγκεντρώνεται.
Το ΠΑΣΟΚ υπήρξε ιστορικά ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα πολιτικής
δύναμης που οικοδομήθηκε μέσα από τη συμμετοχή της κοινωνίας και την
αυτοοργάνωση των μελών του.
Σε μια περίοδο όπου το πολιτικό και κοινωνικό κατεστημένο ήταν βαθιά εδραιωμένο,
το ΠΑΣΟΚ κατάφερε να συγκροτήσει ένα ισχυρό κοινωνικό ρεύμα, ακριβώς επειδή
διέθετε ζωντανές οργανώσεις, ενεργά μέλη και συλλογικές διαδικασίες. Οι τοπικές
οργανώσεις, τα συνέδρια, οι εσωκομματικές συζητήσεις και οι ανοιχτές διαδικασίες
διαμόρφωναν πολιτική. Έτσι τα μηνύματα του κινήματος έφταναν στην κοινωνία όχι
ως επικοινωνιακή στρατηγική, αλλά ως αποτέλεσμα συμμετοχικής πολιτικής
λειτουργίας.
Αυτή η οργανική σχέση κόμματος και κοινωνίας ήταν που επέτρεψε στο ΠΑΣΟΚ να
εκφράσει ευρύτερα κοινωνικά στρώματα και να προχωρήσει σε βαθιές
μεταρρυθμίσεις που σημάδεψαν τη μεταπολιτευτική Ελλάδα.
Σήμερα όμως η πραγματικότητα είναι διαφορετική σε όλο το πολιτικό και κομματικό
φάσμα. Η αποδυνάμωση των συλλογικών κομματικών διαδικασιών, η μετατόπιση της
πολιτικής προς την επικοινωνιακή διαχείριση και η υποχώρηση της συμμετοχής των
μελών έχουν δημιουργήσει ένα κενό ανάμεσα στα κόμματα και την κοινωνία. Και
αυτό το κενό τροφοδοτεί την κρίση εμπιστοσύνης προς το πολιτικό σύστημα.
Η ανάγκη θεσμικής κατοχύρωσης της δημοκρατικής λειτουργίας των κομμάτων δεν
αποτελεί ελληνική ιδιαιτερότητα. Σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, η εμπειρία της
πολιτικής κρίσης του 20ού αιώνα οδήγησε στη ρητή συνταγματική ρύθμιση των
κομμάτων.
Το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα είναι η Γερμανία. Μετά την κατάρρευση της
Δημοκρατίας της Βαϊμάρης και την εμπειρία του ναζισμού, οι συνταγματολόγοι του
μεταπολεμικού γερμανικού κράτους κατέληξαν σε ένα σαφές συμπέρασμα: η
δημοκρατία δεν μπορεί να προστατευθεί εάν τα κόμματα που τη συγκροτούν δεν
λειτουργούν δημοκρατικά.
Για τον λόγο αυτό, το γερμανικό Σύνταγμα (Grundgesetz) προβλέπει ρητά ότι:
«Η εσωτερική οργάνωση των πολιτικών κομμάτων οφείλει να ανταποκρίνεται
στις δημοκρατικές αρχές».
Η διάταξη αυτή δεν είναι συμβολική. Αποτελεί θεσμική εγγύηση ότι οι πολιτικοί
οργανισμοί, οι βασικοί φορείς παραγωγής πολιτικής εξουσίας, οφείλουν να
λειτουργούν με κανόνες δημοκρατίας, διαφάνειας και συμμετοχής των μελών.
Δεν είναι τυχαίο ότι ώριμες δημοκρατίες της Ευρώπης επέλεξαν να θεσμοθετήσουν
τέτοιες εγγυήσεις. Αναγνώρισαν ότι η ποιότητα της δημοκρατίας μιας χώρας
ξεκινά από τον τρόπο που λειτουργούν τα πολιτικά της κόμματα.
Η αναγκαία τομή: Από την ανάθεση στη συμμετοχή
Το ΠΑΣΟΚ, ως η ιστορική παράταξη των μεγάλων δημοκρατικών μεταρρυθμίσεων,
οφείλει να ηγηθεί μιας νέας θεσμικής τομής: της αναθεώρησης του Άρθρου 29 του
Συντάγματος.
Μιας αναθεώρησης που θα προβλέπει:
• Υποχρεωτική δημοκρατική εσωτερική οργάνωση για όλους τους
πολιτικούς σχηματισμούς
• Συνταγματική κατοχύρωση των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των
μελών
• Περιοδική και ουσιαστική λογοδοσία της ηγεσίας και των οργάνων
• Διαφανείς διαδικασίες στη λήψη αποφάσεων και τη λειτουργία των
κομμάτων
• Θεσμοθέτηση ψηφιακών εργαλείων συμμετοχής και εσωκομματικών
δημοψηφισμάτων για κρίσιμα ζητήματα
Το ΠΑΣΟΚ οφείλει να θέσει την αναθεώρηση του Άρθρου 29 ως σαφή πολιτική
δέσμευση της επόμενης συνταγματικής αναθεώρησης, προτείνοντας
συγκεκριμένες θεσμικές εγγυήσεις για την εσωκομματική δημοκρατία και την
ουσιαστική συμμετοχή των μελών.
Στην ψηφιακή εποχή, η συμμετοχή και ο έλεγχος είναι πλέον τεχνικά εφικτά — άρα
και θεσμικά αναγκαία. Στόχος δεν είναι να περιοριστεί η πολιτική δράση των
κομμάτων, αλλά να τεθούν ελάχιστες εγγυήσεις που θα αποτρέπουν την
υπερσυγκέντρωση εξουσίας και θα ενισχύουν τη συλλογική λειτουργία.
Η δημοκρατία δεν εξαντλείται στην εκλογή ηγεσιών. Θωρακίζεται όταν το μέλος
διαθέτει πραγματικά δικαιώματα: συμμετοχή στις κρίσιμες αποφάσεις, πρόσβαση
στην ενημέρωση και δυνατότητα ελέγχου της εξουσίας. Χωρίς ισχυρά μέλη, τα
κόμματα μετατρέπονται σε μηχανισμούς — και οι μηχανισμοί παράγουν
συγκεντρωτική εξουσία.
Το ΠΑΣΟΚ οφείλει να μετατρέψει το Συνέδριό του σε αφετηρία μιας ευρύτερης
δημοκρατικής ανασυγκρότησης της χώρας.
Δεν πρόκειται απλώς για μια πολιτική εναλλαγή στην εξουσία. Πρόκειται για την
ανάγκη οικοδόμησης ενός νέου πολιτικού υποδείγματος που θα αποκαθιστά την
εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς και θα επανασυνδέει την πολιτική με την
κοινωνία.
Η δημοκρατία πρέπει να επιστρέψει στην κοινωνία και τα κόμματα να ξαναγίνουν
εργαλεία συμμετοχής.
Αυτό είναι το πραγματικό στοίχημα για το μέλλον της χώρας.
Βάιος Καλοπήτας
Μέλος ΚΠΕ ΠΑΣΟΚ – Κινήματος Αλλαγής
