Το The Painter and His Model του Picasso, αγορασμένο από το Ιράν το 1977, βρίσκεται σήμερα στην Τεχεράνη, κουβαλώντας πάνω του την ιστορία του πετρελαίου, της επανάστασης και της εύθραυστης ζωής της τέχνης σε καιρό πολέμου.
Το αριστούργημα του 1927 έχει εκτεθεί κατά καιρούς στην Τεχεράνη και μόνο μία φορά εκτός Ιράν, αφότου το απέκτησε η αυτοκράτειρα της χώρας το 1977. Φωτογραφία: dpa picture alliance/Alamy
Το The Painter and His Model, ένα έργο-κλειδί της σουρεαλιστικής περιόδου του Pablo Picasso, βρίσκεται σήμερα στην Τεχεράνη, μέσα σε μια πόλη που ζει ξανά υπό τη σκιά του πολέμου.
Αγορασμένο από το Ιράν το 1977, στην εποχή της πετρελαϊκής έκρηξης, το έργο επιστρέφει στη συζήτηση όχι μόνο για την καλλιτεχνική του σημασία αλλά και για όσα λέει η διαδρομή του για την τέχνη, την εξουσία και τη γεωπολιτική.
Το The Painter and His Model, ζωγραφισμένο το 1927, θεωρείται από ιστορικούς της τέχνης ένα από τα πιο σημαντικά έργα της σουρεαλιστικής περιόδου του Picasso και ένας κρίσιμος σταθμός στην πορεία που θα οδηγήσει αργότερα στο Guernica. Η κλίμακά του, η βία της εικόνας και η σκοτεινή του ενέργεια το έχουν κάνει να ξεχωρίζει εδώ και δεκαετίες ως ένα από τα πιο καθοριστικά έργα του καλλιτέχνη.
Η παρουσία του στην Τεχεράνη είναι αποτέλεσμα μιας πολύ συγκεκριμένης ιστορικής στιγμής. Στη δεκαετία του 1970, καθώς η εκτόξευση των τιμών του πετρελαίου άλλαζε τις οικονομικές ισορροπίες διεθνώς, το Ιράν του Σάχη και της Φαράχ Παχλαβί επένδυσε συστηματικά στη δημιουργία μιας μεγάλης συλλογής δυτικής μοντέρνας τέχνης. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο αγοράστηκε και το The Painter and His Model το 1977, σε μια περίοδο που ακόμη και κορυφαία αμερικανικά μουσεία δυσκολεύονταν να ανταγωνιστούν τέτοιες αγορές.
Μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, μεγάλο μέρος της συλλογής του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης της Τεχεράνης αποσύρθηκε για χρόνια από τη δημόσια θέα. Ομως η ιστορία δεν είναι τόσο απλή όσο η ιδέα ενός ανεκτίμητου θησαυρού χαμένου για πάντα σε αποθήκες. Τα τελευταία χρόνια τμήματα της συλλογής έχουν ξαναβγεί στο φως, ενώ και το ίδιο το έργο του Picasso είχε εκτεθεί στην Τεχεράνη το 2025, στην έκθεση Picasso in Tehran.
Παρόλα αυτά, η πολεμική συγκυρία δίνει τώρα στο έργο μια νέα, πιο βαριά φόρτιση. Ο πίνακας που θεωρείται από πολλούς ένας πρόδρομος του Guernica, της πιο εμβληματικής αντιπολεμικής εικόνας του 20ού αιώνα, βρίσκεται ξανά μέσα σε μια πόλη που απειλείται από πραγματική σύρραξη. Και αυτό αρκεί για να μετατοπίσει το βλέμμα από την ιστορία της τέχνης προς κάτι μεγαλύτερο: στο πώς τα έργα κουβαλούν μαζί τους τις εποχές που τα αγόρασαν, τις εξουσίες που τα προστάτεψαν, τις ιδεολογίες που τα έκρυψαν και τους πολέμους που τα περιβάλλουν.
Το παράδοξο της υπόθεσης είναι ίσως αυτό ακριβώς. Ενα από τα πιο σημαντικά έργα του Picasso δεν βρίσκεται ούτε στη Νέα Υόρκη ούτε στο Παρίσι ούτε στη Μαδρίτη, αλλά στην Τεχεράνη, μέσα σε μια συλλογή που γεννήθηκε από τα πετροδολάρια της δεκαετίας του 1970, πάγωσε με την επανάσταση και επιστρέφει κατά καιρούς στο φως μέσα από τις αντιφάσεις του σημερινού Ιράν.
