Το doomscrolling παγιδεύει παιδιά και εφήβους σε μια αδιάκοπη ροή αγχωτικού ψηφιακού περιεχομένου, αναδεικνύοντας την ανάγκη για έγκαιρη παρέμβαση, υγιείς ψηφιακές συνήθειες και ουσιαστική στήριξη από γονείς και εκπαιδευτικούς
Στο παγκάκι της πλατείας, μια παρέα εφήβων σκύβει πάνω από μια μικρή, φωτεινή οθόνη. Το ένα βίντεο διαδέχεται το άλλο, μια είδηση οδηγεί στην επόμενη. Παρόμοια εικόνα και λίγα μέτρα πιο πέρα, στη στάση του λεωφορείου. Πολλά ζευγάρια μάτια στραμμένα στην ορθογώνια οθόνη, όπου με μια απλή κίνηση του χεριού, το περιεχόμενο αλλάζει, γίνεται όλο και σκοτεινότερο. Τα λεπτά περνούν σχεδόν αθόρυβα, όμως η προσοχή μένει καρφωμένη εκεί: σε μια ατέλειωτη ροή περιεχομένου που υπόσχεται ενημέρωση ή διαφυγή, αλλά συχνά καταλήγει να εγκλωβίζει.
Αυτός είναι ο μηχανισμός του doomscrolling: η παρορμητική, παρατεταμένη κατανάλωση αρνητικού ή αγχωτικού ψηφιακού περιεχομένου, αρκετές φορές μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα, η οποία αντί να ανακουφίζει, εντείνει το άγχος, τη δυσθυμία και την αίσθηση απειλής. Στην εφηβεία και τη νεαρή ενήλικη ζωή, όταν ο εγκέφαλος, η προσοχή και οι ψυχοκοινωνικές δεξιότητες βρίσκονται ακόμη σε φάση ωρίμανσης, αυτή η ψηφιακή συνήθεια μπορεί να γίνει ιδιαίτερα επιβαρυντική.
Ο όρος εμφανίστηκε στα μέσα της δεκαετίας του 2010, αλλά έγινε ευρύτερα γνωστός κατά την πανδημία COVID-19, όταν πολλοί άνθρωποι περνούσαν ατελείωτες ώρες αναζητώντας ειδήσεις για υγειονομικές, κοινωνικές και οικονομικές απειλές. Σήμερα, η έννοια έχει διευρυνθεί και δεν αφορά μόνο τις αρνητικές ειδήσεις. Περιγράφει κάθε μορφή καταναγκαστικού scrolling που κρατά τον χρήστη παγιδευμένο στην οθόνη, ακόμη κι όταν το περιεχόμενο τον κουράζει, τον αγχώνει ή τον κάνει να αισθάνεται χειρότερα.
Για τα παιδιά και τους εφήβους, η παγίδα αυτή είναι ακόμη πιο ισχυρή. Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης είναι σχεδιασμένες ώστε να κρατούν την προσοχή του χρήστη όσο το δυνατόν περισσότερο. Οι αλγόριθμοι προτείνουν συνεχώς νέο περιεχόμενο, πιο έντονο τις περισσότερες φορές, πιο ανησυχητικό ή πιο συναισθηματικά φορτισμένο, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο αναζήτησης και κατανάλωσης πληροφορίας. Το παιδί μπορεί να ξεκινήσει για «λίγα λεπτά» και να βρεθεί πολλή ώρα αργότερα κουρασμένο, ανήσυχο και έχοντας δυσκολία να αποσυνδεθεί.
Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι δεν πρόκειται απλώς για «πολλή ώρα στο κινητό», αλλά για μια επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά που συνδέεται με άγχος, κόπωση, δυσκολία συγκέντρωσης και αίσθηση απώλειας ελέγχου. Όσο περισσότερο ο έφηβος εκτίθεται σε αρνητικό ή αγχωτικό περιεχόμενο, τόσο περισσότερο μπορεί να αισθάνεται την ανάγκη να συνεχίσει να ψάχνει, σαν να προσπαθεί να προλάβει έναν κίνδυνο που δεν τελειώνει ποτέ.
Γιατί χρειάζεται έγκαιρη παρέμβαση
Τα τελευταία χρόνια, η ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων βρίσκεται όλο και πιο ψηλά στη λίστα των διεθνών προτεραιοτήτων δημόσιας υγείας. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει θέσει την ψυχική υγεία ως απόλυτη προτεραιότητα, καθώς οι αλλαγές στον τρόπο ζωής, από την ψηφιοποίηση και τη χρήση κοινωνικών δικτύων έως τις οικονομικές και κοινωνικές πιέσεις, επηρεάζουν σημαντικά τη σωματική, ψυχική και νευρολογική ανάπτυξη των νέων.
Στην Ελλάδα, για χρόνια έλειπαν οργανωμένες και συστηματικές παρεμβάσεις πρόληψης και υποστήριξης. Αυτό το κενό επιχειρεί να καλύψει η Εθνική Δράση Προαγωγής Υγείας Παιδιού και Οικογένειας, δίνοντας έμφαση στην ενημέρωση, στην πρόληψη και στην ενίσχυση της ψυχικής ανθεκτικότητας των παιδιών, των εφήβων και των οικογενειών τους.
Το πρόγραμμα «ΡΙΣΠΕΚΤ στη Ζωή σου» περιλαμβάνει ειδικό πυλώνα για το doomscrolling και τις επιπτώσεις της υπερκατανάλωσης ψηφιακού περιεχομένου σε παιδιά, εφήβους και νέους.
Η δράση εστιάζει στην ενημέρωση και ευαισθητοποίηση νέων, γονέων και εκπαιδευτικών, με στόχο την καλλιέργεια πιο υγιών ψηφιακών συνηθειών. Παρέχει πρακτικά εργαλεία για την αναγνώριση της προβληματικής χρήσης, την ενίσχυση της κριτικής ψηφιακής συμπεριφοράς και την πρόληψη των επιπτώσεων που μπορεί να έχει η παρατεταμένη έκθεση σε αρνητικό ή αγχωτικό περιεχόμενο.
Η Εθνική Δράση αποτελεί πρωτοβουλία του Υπουργείου Υγείας σε συνεργασία με τη UNICEF Ελλάδας, χρηματοδοτείται από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας «Ελλάδα 2.0» της Ευρωπαϊκής Ένωσης – NextGenerationEU και υλοποιείται με την επιστημονική καθοδήγηση ακαδημαϊκών φορέων και επαγγελματιών υγείας.
Σε μια εποχή όπου η οθόνη βρίσκεται διαρκώς στο χέρι των παιδιών, το ζητούμενο δεν είναι να τα αποκόψουμε από τον ψηφιακό κόσμο, αλλά να τα βοηθήσουμε να μη χάνονται μέσα του. Να μάθουν πότε η ενημέρωση γίνεται άγχος, πότε η ψυχαγωγία γίνεται εξάντληση και πότε το scrolling παύει να είναι επιλογή και γίνεται παγίδα.
