Η αόρατη κοινότητα της Δήλου: Οι φύλακες, οι αγροτοκτηνοτρόφοι και οι οικογένειές τους που έζησαν και μόχθησαν για τα προς το ζην δίπλα στα μνημεία
Είναι μια Δήλος που ελάχιστοι γνωρίζουν. Οχι η Δήλος των αρχαιολογικών οδηγών και των εκατοντάδων χιλιάδων επισκεπτών που φτάνουν κάθε χρόνο για να γνωρίσουν τον γενέθλιο τόπο του Απόλλωνα, αλλά η Δήλος των ανθρώπων που κατοίκησαν το νησί μέχρι πολύ πρόσφατα, εργάστηκαν, δημιούργησαν οικογένειες, γιόρτασαν, πόνεσαν και άφησαν πίσω τους μια πολύτιμη βιωματική κληρονομιά, η οποία κινδύνευε να χαθεί μαζί με τους τελευταίους φορείς της.
Αυτήν ακριβώς την άγνωστη ιστορία έρχεται να φωτίσει το πρόγραμμα «Αδηλος. Εθνογραφική έρευνα και βιωματική προσέγγιση στη Δήλο», που υλοποιείται στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας Cycladic Identity του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. Πρόκειται για μια πρωτοβουλία που επιδιώκει να αναδείξει όχι μόνο τα μνημεία των Κυκλάδων, αλλά και την άυλη πολιτιστική τους κληρονομιά: τις μνήμες, τις αφηγήσεις, τις παραδόσεις και τις καθημερινές πρακτικές που διαμόρφωσαν τη ζωή στα νησιά. Την υλοποίηση του προγράμματος στο νησί της Δήλου ανέλαβε το Μπουλούκι – Περιοδεύον Εργαστήριο για τις Παραδοσιακές Τεχνικές Δόμησης, το οποίο δεν περιορίστηκε στην αποκατάσταση μιας παραδοσιακής αγροικίας.
Μέσα από μια πολυεπίπεδη εθνογραφική έρευνα, σε συνεργασία με την κοινωνική ανθρωπολόγο Δέσποινα Νάζου, κατέγραψε προφορικές μαρτυρίες, συνέλεξε οικογενειακά αρχεία, φωτογραφίες και προσωπικές ιστορίες, συνθέτοντας για πρώτη φορά το πορτρέτο μιας κοινότητας που έμεινε για δεκαετίες στη σκιά της μεγάλης αρχαιολογικής αφήγησης. Γιατί η Δήλος, κάτι άγνωστο στους πιο πολλούς, δεν υπήρξε μόνο ένας από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους του κόσμου, αλλά και ένας τόπος καθημερινής ζωής.
Αγρότες και γυναίκες
Φτάνοντας στη Δήλο, με τον άνεμο να διασχίζει αδιάκοπα το νησί και το αιγαιοπελαγίτικο φως να αντανακλάται πάνω στα μάρμαρα, είναι αδύνατο να μη νιώσει κανείς το βάρος μιας ιστορίας που εκτείνεται από την Προϊστορία έως τους Ελληνιστικούς και Ρωμαϊκούς Χρόνους. Ομως η ιστορία του νησιού δεν σταμάτησε όταν σώπασαν οι αρχαίες πόλεις. Συνεχίστηκε μέσα από τους φύλακες, τους αγρότες και τις οικογένειες που έζησαν δίπλα στα μνημεία, αντιμετωπίζοντάς τα όχι ως αξιοθέατα, αλλά ως αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητάς τους.
Τα παιδιά τους μεγάλωσαν ανάμεσα στους κίονες και τα λιοντάρια της Δήλου, έπαιξαν στις πλαγιές του Κύνθου, γνώρισαν τους αρχαιολόγους, παρακολούθησαν τις ανασκαφές και είδαν σπουδαία ευρήματα να βγαίνουν από το χώμα πολύ πριν πάρουν τη θέση τους στις προθήκες των μουσείων. «Κάθε εποχή της Δήλου και κάθε στιγμή της ημέρας είχε τη δική της χάρη», θυμούνται σήμερα, δείχνοντας οικογενειακές φωτογραφίες όπου ποζάρουν μικρά παιδιά πάνω στα μαρμάρινα λιοντάρια ή ανάμεσα στις μαργαρίτες και τις παπαρούνες που ανθίζουν κάθε άνοιξη κοντά στον ναό της Ισιδας.
Η Ελευθερία, κόρη του Μάρκου, στην αγροικία του οποίου επικεντρώνεται σήμερα η προσπάθεια αποκατάστασης, μεγάλωσε σε μια μεταπολεμική πραγματικότητα πολύ διαφορετική από τη σημερινή εικόνα της Μυκόνου. Για τους άνδρες, που περνούσαν μεγάλα διαστήματα στη Δήλο φροντίζοντας τα ζώα, το νησί συμβόλιζε συχνά έναν τόπο ελευθερίας. Για πολλές γυναίκες, όμως, η εμπειρία ήταν διαφορετική: «Δεν θα ήθελε με τίποτα η ψυχή μου να ξαναπεράσει τα ίδια», θυμόταν χαρακτηριστικά η μητέρα της Ελευθερίας, Μαρία, περιγράφοντας τις δυσκολίες μιας ζωής που σήμαινε αδιάκοπη εργασία, απομόνωση και ευθύνη.
Μνήμες
Οι μαρτυρίες αυτές αποτελούν τον πυρήνα της εθνογραφικής έρευνας που πραγματοποίησε το «Μπουλούκι» σε συνεργασία με την κοινωνική ανθρωπολόγο και πανεπιστημιακό Δέσποινα Νάζου, επιχειρώντας να καταγράψει μια κοινότητα που παρέμενε μέχρι σήμερα σχεδόν αόρατη. Δεν πρόκειται για μια απλή συλλογή προφορικών ιστοριών, αλλά για μια προσπάθεια να ανασυντεθεί ολόκληρο το σύγχρονο πολιτισμικό τοπίο της Δήλου και της Ρήνειας μέσα από τις μνήμες εκείνων που το έζησαν. Το αποτέλεσμα παρουσιάστηκε στη Μύκονο, στην αίθουσα εκδηλώσεων του δήμου, στο Ματογιάννι, σε μια βραδιά που έμοιαζε περισσότερο με οικογενειακή συνάντηση -με πολύ έντονη τη συγκίνηση- παρά με επιστημονική εκδήλωση.
Σε ένα παλιό μυκονιάτικο αρχοντικό, πάνω από τον θόρυβο και τον κοσμοπολιτισμό του νησιού, συγγενείς, φίλοι και παλιοί κάτοικοι των «Δηλών» -οι Δήλες, όπως τις λένε οι ντόπιοι- ξαναβρήκαν ο ένας τον άλλον μέσα από φωτογραφίες, αναμνήσεις και αφηγήσεις. Εκεί παρουσιάστηκε και το «Ανθολόγιο Αφηγήσεων: Ιστορίες από την Αγροτική Δήλο», όπου συγκεντρώθηκαν οι προφορικές μαρτυρίες που προέκυψαν τόσο από κατ’ ιδίαν συνεντεύξεις όσο και από συλλογικές συναντήσεις, όπως ένα χριστουγεννιάτικο γλέντι στην Αθήνα, όπου οι ιστορίες άρχισαν να ξετυλίγονται αυθόρμητα. Την εκδήλωση άνοιξε με σύντομο χαιρετισμό η Θεανώ Αγαλόγλου εκπροσωπώντας την πρωτοβουλία Cycladic Identity του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, ενώ στη συνέχεια ο Ιωνας Σκλαβούνος και η Ευδοκία Παγκράτη από το «Μπουλούκι» παρουσίασαν τόσο την πορεία της εθνογραφικής έρευνας όσο και το εγχείρημα αποκατάστασης της αγροικίας του Μάρκου, δείχνοντας ότι η αρχιτεκτονική και η μνήμη δεν μπορούν να διαχωριστούν. Η παρουσίαση ολοκληρώθηκε από τη Δέσποινα Νάζου, η οποία ανέδειξε τη μεθοδολογία της έρευνας, αλλά και τη δική της προσωπική σχέση με τον τόπο.
Ανάμεσα στο κοινό βρίσκονταν συγγενείς, φίλες και γυναίκες που είχαν συμμετάσχει στις συνεντεύξεις, μετατρέποντας την επιστημονική παρουσίαση σε μια συγκινητική επιστροφή στη συλλογική μνήμη. «Η Ρήνεια και η Δήλος έχουν συνδεθεί στενά με την πολιτισμική ταυτότητα της Μυκόνου. Είναι ένα τρίπτυχο, έτσι πρέπει να το βλέπουμε, και οι λόγοι που είναι άμεσα συνδεδεμένες είναι πολλοί και όχι μόνο αρχαιολογικοί», σημείωσε χαρακτηριστικά. Οπως εξήγησε, ήδη από τον 17ο αιώνα η Ρήνεια είχε έντονο αγροτικό χαρακτήρα, με δημοτικά αγροτεμάχια που παραχωρούνταν σε ακτήμονες Μυκονιάτες για καλλιέργεια και κτηνοτροφική χρήση. Το ιδιαίτερο ιδιοκτησιακό καθεστώς της Δήλου και της Ρήνειας, όπου η γη ανήκει στο κράτος και εν μέρει στον Δήμο Μυκόνου, διατήρησε για δεκαετίες μια μορφή συλλογικής χρήσης, εντελώς διαφορετική από τη σημερινή εικόνα της Μυκόνου.
«Το Χωριό του Μάρκου»
Απέναντι από τη Μύκονο του τουρισμού και της αδιάκοπης κοσμικής κίνησης, ανάμεσα στις ξερολιθιές και τα χαμηλά πέτρινα κτίσματα διακρίνονται ακόμη τα μικρά «κελιά», οι αγροτικές κατοικίες όπου περνούσαν μεγάλο μέρος της ζωής τους οι κάτοικοι, φροντίζοντας τα ζώα, καλλιεργώντας τη γη και οργανώνοντας μια καθημερινότητα απόλυτα προσαρμοσμένη στις απαιτήσεις του τόπου. Κάθε τέτοιο συγκρότημα είχε το δικό του όνομα, το οποίο οι ντόπιοι αποκαλούσαν «χωριό». Ετσι γεννήθηκε και το «Χωριό του Μάρκου» στη νότια πλευρά της Δήλου, μια αγροικία που επιλέχθηκε από το «Μπουλούκι» ως το επίκεντρο της προσπάθειας αποκατάστασης και ανάδειξης της σύγχρονης ιστορίας του νησιού.
Η επιλογή δεν είναι τυχαία, καθώς η συγκεκριμένη οικία συμπυκνώνει έναν ολόκληρο τρόπο ζωής: τα γκρεμισμένα σήμερα δωμάτια, οι αποθήκες, το μαγειρειό, ο χώρος του αργαλειού, ακόμη και οι μικρές κατασκευαστικές λεπτομέρειες αφηγούνται την ιστορία μιας οικογένειας, αλλά και μιας ολόκληρης κοινότητας που έμαθε να ζει με λιγοστά μέσα αξιοποιώντας κάθε διαθέσιμο υλικό.
Οπως εξηγούν ο Ιωνας Σκλαβούνος και η Ευδοκία Παγκράτη, «τόσο στη Δήλο όσο και στη Ρήνεια οι Μυκονιάτες δεν στερήθηκαν ποτέ μια κανονική σχέση με αυτά τα νησιά. Τα επισκέπτονταν, τα καλλιεργούσαν, φρόντιζαν τα μικρά τους σπίτια, τα “κελιά”, και έβρισκαν εκεί έναν διαφορετικό ρυθμό ζωής, μακριά από την ένταση της καθημερινότητας». «Οι πρακτικές αυτές», σημειώνουν, «αποτελούν πηγή ζωής, ενσωματώνοντας πολλές από τις αξίες και τους πολιτισμικούς κώδικες ενός νησιωτικού αγροτικού κόσμου που σταδιακά εξαφανίζεται και που υπήρξε συστατικό στοιχείο της μυκονιάτικης ταυτότητας πριν από τη ριζική κοινωνική μεταμόρφωση του νησιού». Οι ίδιοι, ωστόσο, σπεύδουν να διευκρινίσουν ότι η προσπάθεια αυτή δεν υπαγορεύεται από μια εύκολη νοσταλγία. «Δεν μας ενδιαφέρει ένας στείρος νοσταλγικός λόγος», τονίζουν.
«Μας ενδιαφέρει να διερευνήσουμε τι μπορεί να σημαίνει σήμερα αυτό το τοπίο και αυτές οι πρακτικές για τις δικές μας ζωές, προς τα πού μπορούν να μας οδηγήσουν». Εκεί ακριβώς βρίσκεται η ουσία του εγχειρήματος. Η αποκατάσταση της αγροικίας δεν αφορά μόνο ένα κτίριο. Αφορά τη διάσωση ενός τρόπου σκέψης. Το Cycladic Identity και το «Μπουλούκι» αντιμετωπίζουν την πολιτιστική κληρονομιά ως μια ζωντανή διαδικασία και όχι ως ένα παγωμένο κατάλοιπο του παρελθόντος. Γι’ αυτό και πριν από κάθε επέμβαση προηγήθηκε μια εκτεταμένη διεπιστημονική έρευνα που κατέγραψε τις τεχνικές δόμησης, τη χρήση των χώρων, τα υλικά, αλλά και τις αφηγήσεις που συνόδευαν το σπίτι.
Κατά την ξενάγηση στην αγροικία, εντυπωσιάζει ο σεβασμός ακόμη και στην πιο μικρή λεπτομέρεια. Οι τοίχοι ακολουθούν τις αρχές της ξερολιθιάς, ενώ στο κτίσμα επαναχρησιμοποιήθηκαν οικοδομικά υλικά από παλαιότερες κατασκευές, ακόμη και στοιχεία που έφτασαν στη Δήλο με τις αρχαιολογικές αποστολές, όπως οι μεταλλικές σιδηροτροχιές που είχαν χρησιμοποιήσει οι Γάλλοι αρχαιολόγοι και μετατράπηκαν αργότερα σε δοκάρια της οροφής. Είναι μια αρχιτεκτονική της οικονομίας και της ευρηματικότητας, όπου τίποτε δεν θεωρείται άχρηστο και κάθε υλικό αποκτά μια δεύτερη ζωή. Το ίδιο συμβαίνει και με τις ιστορίες των ανθρώπων. Το σπίτι μετατρέπεται σε ένα ζωντανό αρχείο μνήμης, όπου η αρχιτεκτονική συνομιλεί διαρκώς με τις ανθρώπινες εμπειρίες.
Πώς θα ξαναζωντανέψει ο χώρος
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η μελλοντική αξιοποίησή του δεν περιορίζεται στη συντήρηση του κελύφους. Στόχος είναι η αποκατεστημένη αγροικία να λειτουργήσει ως χώρος διαμονής αρχαιολόγων, συντηρητών, φυλάκων κ.λπ., διατηρώντας τη σχέση του με τη ζωή και τη γνώση. Με τον τρόπο αυτό η αγροικία του Μάρκου δεν θα αποτελεί απλώς ένα ακόμη διατηρητέο κτίσμα. Θα συνεχίσει να παράγει ιστορίες, όπως ακριβώς έκανε για δεκαετίες. Η αξία αυτής της πρωτοβουλίας υπερβαίνει τελικά τα όρια της ίδιας της Δήλου. Σε μια εποχή όπου η πολιτιστική κληρονομιά ταυτίζεται συχνά με τα μεγάλα μνημεία ή με τις εντυπωσιακές εικόνες που ταξιδεύουν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, το Cycladic Identity επιλέγει να στρέψει το βλέμμα προς εκείνο που δεν είναι άμεσα ορατό: την άυλη κληρονομιά των Κυκλάδων. Μέχρι σήμερα η πρωτοβουλία έχει υποστηρίξει 26 δράσεις σε 15 νησιά, ενώ σύντομα αναμένεται να ανακοινωθούν ακόμη δέκα νέες, όλες με κοινό στόχο τη διατήρηση της ιδιαίτερης πολιτισμικής ταυτότητας του κυκλαδικού χώρου.
Η συνέχεια
Η σημαντικότερη συμβολή του προγράμματος «Αδηλος» δεν είναι μόνο η αποκατάσταση της αγροικίας του Μάρκου, ούτε η έκδοση ενός ανθολογίου μαρτυριών, αλλά ότι επαναφέρει στο προσκήνιο μια έννοια που συχνά λησμονούμε όταν μιλάμε για την πολιτιστική κληρονομιά: τη συνέχεια. Η Δήλος δεν υπήρξε μόνο το ιερό νησί του Απόλλωνα, αλλά και ο τόπος όπου άνθρωποι έζησαν μέχρι πριν από λίγες δεκαετίες, δημιούργησαν οικογένειες, εργάστηκαν, γιόρτασαν, αγωνίστηκαν και άφησαν πίσω τους μια μνήμη εξίσου πολύτιμη με τα μάρμαρα που τους περιέβαλλαν. Και ίσως αυτή να είναι η πιο ουσιαστική ανακάλυψη της «άλλης Δήλου». Γιατί η πραγματική αξία ενός τόπου δεν βρίσκεται μόνο σε όσα διασώζει η αρχαιολογική σκαπάνη, αλλά και σε όσα διασώζει η ανθρώπινη μνήμη. Τα μνημεία μπορεί να αφηγούνται την Ιστορία, οι άνθρωποι, όμως, της δίνουν ζωή.
