Όταν η θερμοκρασία ξεπερνά τα όρια ασφαλείας, ορισμένοι Ευρωπαίοι εργαζόμενοι μπορούν να μείνουν στο σπίτι με αποδοχές, άλλοι μετακινούν τη βάρδια τους στις πιο δροσερές ώρες και εκατομμύρια εξακολουθούν να εργάζονται χωρίς ένα σαφές θεσμικό δίχτυ προστασίας.
Η αποκαλούμενη «άδεια καύσωνα» αρχίζει να μπαίνει στο ευρωπαϊκό εργασιακό λεξιλόγιο, δεν αποτελεί όμως ενιαίο ή αυτόματο δικαίωμα. Η Ισπανία διαθέτει πληρωμένη «κλιματική άδεια», η Ιταλία ενεργοποιεί μηχανισμό εισοδηματικής στήριξης όταν διακόπτεται η εργασία, ενώ χώρες όπως η Ελλάδα επιβάλλουν έκτακτες παύσεις συγκεκριμένων δραστηριοτήτων και ωρών.
Η διαφορά δεν είναι απλώς νομική. Καθορίζει ποιος αναλαμβάνει το οικονομικό κόστος όταν η ζέστη καθιστά αδύνατη ή επικίνδυνη την εργασία: ο εργαζόμενος, η επιχείρηση ή το κράτος.
Σε κίνδυνο 130 εκατ. εργαζόμενοι
Περίπου 130 εκατ. εργαζόμενοι στην Ευρώπη εκτίθενται κάθε χρόνο σε θερμική καταπόνηση στον χώρο εργασίας, σύμφωνα με έρευνα του European Trade Union Institute. Η έκθεση στη ζέστη συνδέεται, βάσει των ίδιων εκτιμήσεων, με περίπου 277.000 τραυματισμούς και 230 θανάτους ετησίως.
Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στις επίσημες ημέρες καύσωνα. Περίπου εννέα στα δέκα περιστατικά έκθεσης και οκτώ στους δέκα τραυματισμούς που σχετίζονται με τη θερμότητα καταγράφονται σε συνηθισμένες ζεστές ημέρες, σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασαν τον Ιούνιο τρεις ευρωπαϊκές συνδικαλιστικές ομοσπονδίες.
Παράλληλα, η έρευνα OSH Pulse 2025 της EU-OSHA έδειξε ότι ένας στους πέντε εργαζομένους στην Ε.Ε. είχε εκτεθεί σε ακραία ζέστη κατά τους προηγούμενους 12 μήνες. Το ποσοστό έφτανε το 35% στη γεωργία, τη δασοκομία και την αλιεία, ενώ περίπου ένας στους τέσσερις εργαζομένους στις κατασκευές και την ενέργεια δήλωσε αντίστοιχη έκθεση. Σχεδόν ένας στους δέκα ανέφερε συμπτώματα όπως ζάλη, κράμπες ή θερμοπληξία. EU-OSHA
Το οικονομικό αποτύπωμα είναι επίσης σημαντικό. Ο Ανδρέας Φλουρής, καθηγητής Φυσιολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας και ένας από τους συντάκτες της έρευνας του ETUI, υπολογίζει ότι σε έναν μέσο καύσωνα η απώλεια παραγωγικότητας φτάνει το 20%-25% στη Νότια Ευρώπη, έναντι 8%-14% στην Κεντρική Ευρώπη και 3%-6% στις σκανδιναβικές χώρες.
Το ισπανικό μοντέλο των τεσσάρων ημερών
Η Ισπανία έχει προχωρήσει περισσότερο από τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες, θεσπίζοντας το 2024 την αποκαλούμενη «κλιματική άδεια».
Η ρύθμιση προβλέπει έως τέσσερις ημέρες πληρωμένης απουσίας, όταν ένας εργαζόμενος δεν μπορεί να φτάσει στον χώρο εργασίας λόγω περιορισμών ή απαγορεύσεων μετακίνησης που έχουν επιβάλει οι Αρχές ή όταν υπάρχει σοβαρός και άμεσος κίνδυνος από φυσική καταστροφή ή ακραίο καιρικό φαινόμενο.
Πρόκειται, ωστόσο, για άδεια που δεν ενεργοποιείται αυτομάτως επειδή η θερμοκρασία πέρασε ένα συγκεκριμένο όριο. Το κρίσιμο στοιχείο είναι η αδυναμία πρόσβασης στην εργασία ή η ύπαρξη άμεσου κινδύνου. Εφόσον οι συνθήκες συνεχιστούν πέραν των τεσσάρων ημερών, οι επιχειρήσεις μπορούν να προσφύγουν σε προσωρινή αναστολή ή μείωση της απασχόλησης λόγω ανωτέρας βίας, μέσω του μηχανισμού ERTE, εκτός εάν είναι εφικτή η τηλεργασία.
Η συγκεκριμένη πρόβλεψη θεσπίστηκε μετά τις καταστροφικές πλημμύρες στη Valencia και δεν δημιουργήθηκε αποκλειστικά για τους καύσωνες. Μπορεί, όμως, να εφαρμοστεί και σε ακραία ζέστη, όταν πληρούνται οι σχετικές προϋποθέσεις.
Από τα ιταλικά επιδόματα στα βελγικά όρια
Στην Ιταλία δεν υπάρχει ενιαίο εθνικό όριο θερμοκρασίας που να σταματά αυτομάτως την εργασία. Εφαρμόζεται ένα μωσαϊκό περιφερειακών αποφάσεων, πρωτοκόλλων και εισοδηματικών ενισχύσεων.
Οι περιφέρειες μπορούν να απαγορεύουν τις υπαίθριες εργασίες συνήθως από τις 12:30 έως τις 16:00, όταν οι μετεωρολογικές προβλέψεις δείχνουν υψηλό κίνδυνο για εργαζομένους που εκτίθενται στον ήλιο και εκτελούν βαριά σωματική εργασία. Το 2025 ανάλογες αποφάσεις εφαρμόστηκαν σε 18 από τις 20 περιφέρειες και επηρέασαν περισσότερους από 2,3 εκατ. εργαζομένους, σύμφωνα με το Reuters.
Όταν η εργασία αναστέλλεται ή περιορίζεται λόγω υψηλών θερμοκρασιών, οι επιχειρήσεις μπορούν να ζητήσουν από το INPS την ενεργοποίηση του μηχανισμού συμπλήρωσης μισθού. Ως γενικό σημείο αναφοράς χρησιμοποιούνται οι 35 βαθμοί Κελσίου, λαμβάνεται όμως υπόψη και η αισθητή θερμοκρασία, καθώς και το είδος της εργασίας.
Το Βέλγιο ακολουθεί ένα πιο τεχνικό σύστημα. Τα όρια βασίζονται στον δείκτη WBGT, ο οποίος συνυπολογίζει, εκτός από τη θερμοκρασία, την υγρασία, την ηλιακή ακτινοβολία και άλλες συνθήκες που επηρεάζουν την ικανότητα του ανθρώπινου σώματος να ψύχεται.
Το όριο διαμορφώνεται στο 29 για ελαφριά εργασία, στο 26 για μέτρια, στο 22 για βαριά και στο 18 για πολύ βαριά σωματική εργασία. Όταν ξεπερνιούνται τα επίπεδα αυτά, ο εργοδότης οφείλει να παρέχει νερό, προστασία από τον ήλιο και εξαερισμό. Εάν η επιβάρυνση συνεχιστεί, πρέπει να προβλέπονται διαλείμματα, ενώ μπορεί να ενεργοποιηθεί προσωρινή ανεργία με κρατική αποζημίωση.
Γαλλία και Γερμανία χωρίς αυτόματη άδεια
Στη Γερμανία δεν υφίσταται αυτόματο δικαίωμα αποχώρησης από την εργασία λόγω ζέστης. Οι τεχνικοί κανόνες προβλέπουν ότι, όταν η θερμοκρασία σε έναν κλειστό χώρο υπερβαίνει τους 26 βαθμούς, πρέπει να εξετάζονται παρεμβάσεις. Πάνω από τους 30 βαθμούς απαιτούνται ουσιαστικότερα μέτρα, όπως αλλαγή ωραρίου, σκίαση, αερισμός και πρόσθετα διαλείμματα.
Σε θερμοκρασίες άνω των 35 βαθμών ο χώρος θεωρείται ακατάλληλος για εργασία, εκτός εάν εφαρμοστούν ειδικά μέτρα προστασίας αντίστοιχα με εκείνα που χρησιμοποιούνται σε περιβάλλοντα υψηλής θερμότητας.
Η Γαλλία ενίσχυσε από την 1η Ιουλίου 2025 τις υποχρεώσεις των εργοδοτών, συνδέοντας τα μέτρα προστασίας με τα επίπεδα προειδοποίησης της Météo-France. Οι επιχειρήσεις πρέπει να προσαρμόζουν τα ωράρια, να περιορίζουν την έκθεση, να παρέχουν δροσερό νερό και εξοπλισμό προστασίας και να εντάσσουν τη ζέστη στην αξιολόγηση επαγγελματικού κινδύνου.
Δεν προβλέπεται, όμως, ανώτατη νόμιμη θερμοκρασία ούτε γενικευμένη «κλιματική άδεια». Ειδικά στις κατασκευές, οι περίοδοι πορτοκαλί ή κόκκινης προειδοποίησης μπορούν να δικαιολογήσουν αποζημίωση για τη διακοπή των εργασιών.
Τι ισχύει στην Ελλάδα
Το ελληνικό μοντέλο βασίζεται κυρίως σε έκτακτες αποφάσεις που εκδίδονται όταν προβλέπονται πολύ υψηλές θερμοκρασίες και αυξημένος δείκτης θερμικής καταπόνησης.
Στις 22 Ιουλίου 2026, για παράδειγμα, επιβλήθηκε υποχρεωτική παύση των υπαίθριων χειρωνακτικών εργασιών από τις 13:00 έως τις 17:00 στην Αττική, τη Θεσσαλία, την Ανατολική Στερεά Ελλάδα και την Ανατολική Πελοπόννησο.
Το μέτρο κάλυπτε οικοδομές, τεχνικά έργα, εργοτάξια, ναυπηγοεπισκευαστικές εργασίες και διανομές με δίκυκλα, συμπεριλαμβανομένων των εργαζομένων μέσω ψηφιακών πλατφορμών. Για κάθε παράβαση προβλεπόταν πρόστιμο 2.000 ευρώ ανά εργαζόμενο, ενώ οι επιχειρήσεις όφειλαν να διευκολύνουν την τηλεργασία για τις ομάδες υψηλού κινδύνου, όπου αυτό ήταν εφικτό. Εγκύκλιος του υπουργείου Εργασίας
Δεν πρόκειται, πάντως, για θεσμοθετημένη πληρωμένη «άδεια καύσωνα», αλλά για προσωρινή παύση ορισμένων δραστηριοτήτων σε συγκεκριμένες περιοχές και ώρες. Την ίδια στιγμή, τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι περίπου ένας στους τρεις εργαζομένους στην Ελλάδα έχει εκτεθεί σε ακραία ζέστη στον χώρο εργασίας, ποσοστό αισθητά υψηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
Η συζήτηση μεταφέρεται στις Βρυξέλλες
Το κατακερματισμένο ευρωπαϊκό πλαίσιο έχει πλέον φτάσει στην ατζέντα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Στη δεύτερη φάση διαβούλευσης για το Quality Jobs Act, η οποία ξεκίνησε στις 20 Ιουλίου 2026, η Κομισιόν αναγνωρίζει ότι οι κίνδυνοι από τη ζέστη και τα ακραία καιρικά φαινόμενα δεν αντιμετωπίζονται επαρκώς από το υφιστάμενο σύστημα.
Μεταξύ των επιλογών που εξετάζονται είναι η υποχρεωτική ένταξη του θερμικού κινδύνου στις αξιολογήσεις ασφάλειας των εργοδοτών και η αναθεώρηση της ευρωπαϊκής Οδηγίας για τους χώρους εργασίας. Η Επιτροπή επισημαίνει μάλιστα ότι το σημερινό πλαίσιο εξαιρεί αγρούς, δάση και άλλες εκτάσεις γεωργικών ή δασικών επιχειρήσεων που βρίσκονται μακριά από τα κτίριά τους, παρότι οι συγκεκριμένοι εργαζόμενοι συγκαταλέγονται στους περισσότερο εκτεθειμένους.
Οι ευρωπαϊκές συνδικαλιστικές οργανώσεις ζητούν δεσμευτικά όρια θερμικής καταπόνησης, πληρωμένα διαλείμματα, νερό, σκιά, προσαρμογή των ωραρίων και εγγύηση ότι η διακοπή της εργασίας δεν θα μεταφέρει την απώλεια εισοδήματος στον εργαζόμενο.
Αυτό είναι και το πραγματικό διακύβευμα πίσω από την «άδεια καύσωνα». Καθώς οι ακραίες θερμοκρασίες μετατρέπονται από έκτακτο φαινόμενο σε επαναλαμβανόμενο εργασιακό κίνδυνο, η Ευρώπη καλείται να αποφασίσει όχι μόνο πότε πρέπει να σταματά η δουλειά, αλλά και ποιος θα πληρώνει τον λογαριασμό.
