Η ψυχολογική κακοποίηση μπορεί να μην αφήνει μώλωπες, όμως μπορεί να αποτελέσει το πρώτο στάδιο μιας βίας, που δεν αποκλείεται να καταλήξει ακόμη και στη δολοφονία μιας γυναίκας
Σε δημόσια διαβούλευση τίθεται στην Ολλανδία νομοσχέδιο που ποινικοποιεί για πρώτη φορά την ψυχολογική βία και τον λεγόμενο καταναγκαστικό έλεγχο (coercive control) ως αυτοτελή αδικήματα.
Η κυβέρνηση της Ολλανδίας προτείνει, παράλληλα, την αυστηροποίηση των ποινών για τους δράστες που σκοτώνουν τη σύντροφο ή την πρώην σύντροφό τους μετά από ένα διαπιστωμένο μοτίβο ενδοοικογενειακής βίας ή καταναγκαστικού ελέγχου. Όπως επισημαίνουν οι εισηγητές του νομοσχεδίου, βασικός στόχος των νέων ρυθμίσεων που αφορά και την ψυχολογική βία, είναι η πρόληψη των γυναικοκτονιών.
Η πρόταση, που παρουσίασε ο υπουργός Δικαιοσύνης Ντέιβιντ βαν Βέελ, βασίζεται σε ένα διαρκώς διευρυνόμενο πλαίσιο επιστημονικών στοιχείων, σύμφωνα με τα οποία ο καταναγκαστικός έλεγχος αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους προγνωστικούς δείκτες για σοβαρή ενδοσυντροφική βία και γυναικοκτονία.
Με τις προτεινόμενες διατάξεις, τα δικαστήρια θα μπορούν να επιβάλλουν την ίδια ποινή που προβλέπεται για την ανθρωποκτονία με πρόθεση –δηλαδή ισόβια κάθειρξη ή κάθειρξη έως 30 ετών– ακόμη και σε υποθέσεις όπου δεν μπορεί να αποδειχθεί η προμελέτη, εφόσον αποδεικνύεται ότι της ανθρωποκτονίας προηγήθηκε ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο ενδοοικογενειακής βίας ή καταναγκαστικού ελέγχου.
Σήμερα, στις περιπτώσεις αυτές επιβάλλεται η μικρότερη ποινή που προβλέπεται για την ανθρωποκτονία χωρίς προμελέτη.
«Η ψυχολογική βία έχει σοβαρές συνέπειες για τα θύματα, αλλά σήμερα δεν είναι πάντοτε ποινικά κολάσιμη. Ως αποτέλεσμα, η αστυνομία και οι εισαγγελικές αρχές έχουν περιορισμένες δυνατότητες να παρέμβουν, ακόμη και όταν πρόκειται για ιδιαίτερα σοβαρές ή κλιμακούμενες καταστάσεις», δήλωσε ο Ντέιβιντ βαν Βέελ.
Τι είναι ο καταναγκαστικός έλεγχος
Ο καταναγκαστικός έλεγχος δεν αφορά ένα μεμονωμένο επεισόδιο βίας. Πρόκειται για μια συστηματική συμπεριφορά μέσω της οποίας ο δράστης επιδιώκει να αποκτήσει απόλυτη εξουσία πάνω στο θύμα του.
Οι πιο συνηθισμένες συμπεριφορές του θύτη προς το θύμα ενδέχεται να περιλαμβάνουν:
- συνεχή ταπείνωση,
- εκφοβισμό,
- απομόνωση από φίλους και συγγενείς,
- οικονομικό έλεγχο,
- παρακολούθηση,
- περιορισμό των μετακινήσεων,
- απειλές και χειραγώγηση.
Η ολλανδική κυβέρνηση αναφέρει ότι αυτού του είδους η συμπεριφορά αποτελεί μία από τις βασικές «κόκκινες σημαίες» (red flags) πριν από μια γυναικοκτονία και γι’ αυτό επιδιώκει να δώσει τη δυνατότητα στην αστυνομία και στις εισαγγελικές αρχές να παρεμβαίνουν πολύ πριν υπάρξει σωματική βία.
Τι αλλάζει με το νομοσχέδιο
Αναλυτικότερα, το σχέδιο νόμου -εκτός από ποινικοποίηση της ψυχολογικής κακοποίησης και του καταναγκαστικού ελέγχου- προβλέπει:
- αναγνώριση ότι η κακοποίηση μπορεί να είναι και ψυχολογική, όχι μόνο σωματική,
- δυνατότητα αυτεπάγγελτης δίωξης ακόμη και χωρίς καταγγελία του θύματος,
- αυστηρότερες ποινές όταν μία ανθρωποκτονία έχει προηγηθεί από μακροχρόνιο μοτίβο ενδοοικογενειακής βίας,
- ποινικοποίηση της απειλής δημοσιοποίησης προσωπικού σεξουαλικού υλικού (sextortion).
Η δημόσια διαβούλευση θα διαρκέσει δέκα εβδομάδες.
Γιατί η επιστήμη θεωρεί την άσκηση ελέγχου προάγγελο της γυναικοκτονίας
Τα τελευταία χρόνια, η έννοια του coercive control έχει βρεθεί στο επίκεντρο της διεθνούς έρευνας για την έμφυλη βία.
Η ανασκόπηση των Evan Stark και Marianne Hester, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Violence Against Women, περιγράφει τον καταναγκαστικό έλεγχο ως μια μορφή χρόνιας κακοποίησης που δεν περιορίζεται στη σωματική βία αλλά αποσκοπεί στην πλήρη κυριαρχία πάνω στη ζωή του θύματος.
Παράλληλα, ανασκόπηση του βρετανικού Home Office, η οποία συγκέντρωσε δεδομένα από δεκάδες διεθνείς μελέτες, καταλήγει ότι τα μοτίβα καταναγκαστικού ελέγχου εμφανίζονται πολύ συχνά στις υποθέσεις ανθρωποκτονιών από σύντροφο και αποτελούν κρίσιμο στοιχείο για την εκτίμηση του κινδύνου πριν η βία γίνει θανατηφόρα.
Επιπλέον, πρόσφατη ισπανική μελέτη σε 150 γυναικοκτονίες διαπίστωσε ότι ενδείξεις καταναγκαστικού ελέγχου υπήρχαν στη μεγάλη πλειονότητα των υποθέσεων, γεγονός που ενισχύει την ανάγκη έγκαιρης αναγνώρισης αυτών των συμπεριφορών.
Περίπου 43 γυναικοκτονίες κάθε χρόνο στην Ολλανδία
Σύμφωνα με τα στοιχεία που συνοδεύουν το νομοσχέδιο, στην Ολλανδία καταγράφονται κατά μέσο όρο 43 γυναικοκτονίες ετησίως, δηλαδή περίπου μία κάθε οκτώ ημέρες.
Η κυβέρνηση εκτιμά ότι η έγκαιρη αντιμετώπιση της ψυχολογικής κακοποίησης μπορεί να αποτρέψει μέρος αυτών των εγκλημάτων.
Η ελληνική πραγματικότητα
Στην Ελλάδα, τα τελευταία χρόνια καταγράφονται περίπου 10 έως 20 δολοφονίες γυναικών ετησίως από νυν ή πρώην συντρόφους ή άλλα μέλη του οικογενειακού περιβάλλοντος, σύμφωνα με τα στοιχεία του Ελληνικού Τμήματος του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου για τη Γυναικοκτονία και σχετικών οργανώσεων.
Ωστόσο, η χώρα δεν έχει ακόμη αναγνωρίσει νομικά τον όρο «γυναικοκτονία». Οι υποθέσεις αυτές αντιμετωπίζονται ως ανθρωποκτονίες από πρόθεση και δεν καταγράφονται επίσημα ως ξεχωριστή κατηγορία εγκλήματος, παρά το γεγονός ότι η σχετική συζήτηση έχει ενταθεί τα τελευταία χρόνια.
Η ολλανδική πρωτοβουλία αναδεικνύει πώς η πρόληψη δεν ξεκινά μετά το πρώτο επεισόδιο σωματικής βίας, αλλά όταν εμφανίζονται τα πρώτα σημάδια ελέγχου, απομόνωσης και ψυχολογικής υποδούλωσης του θύματος.
