Το επίτευγμα της επικής ταινίας δεν βρίσκεται στα εντυπωσιακά σκηνικά, αλλά στο γεγονός ότι ο σκηνοθέτης μιμήθηκε τον ήρωά του. Το στοίχημα με τις κάμερες IMAX, τα 640 χιλιόμετρα φιλμ και η μετατροπή του ομηρικού έπους της αρχαιότητας σε μια… χειροποίητη ταινία
Ενας επιβλητικός ξύλινος ίππος ύψους 10 μέτρων σύρεται ξανά και ξανά πάνω στους αμμόλοφους της Εσαουίρα, παλεύει με τα κύματα, βυθίζεται στην άμμο και αρχίζει να διαλύεται μπροστά στα ανήσυχα μάτια των ανθρώπων που χρειάστηκαν αμέτρητες ώρες για να τον κατασκευάσουν. Στην άλλη άκρη του κόσμου, στην Ισλανδία, ένα κινηματογραφικό συνεργείο εργάζεται υπό βροχή, περιμένοντας το απόκοσμο φως του ήλιου του μεσονυκτίου για να κατεβεί ο Οδυσσέας στον Αδη.
Ανάμεσα σε αυτές τις εικόνες, τεχνικοί, μηχανικοί και κινηματογραφιστές προσπαθούν να λύσουν ένα φαινομενικά διαφορετικό πρόβλημα: πώς μπορεί μια κάμερα IMAX, μια μηχανή τόσο ισχυρή που μπορεί να καταγράφει κάθε πόρο του ανθρώπινου προσώπου, να γίνει αρκετά αθόρυβη ώστε να κινηματογραφήσει ακόμη και την πιο χαμηλόφωνη σκηνή διαλόγου.
Οι ιστορίες αυτές αποτελούν διαφορετικά επεισόδια της ίδιας παραγωγής, της «Οδύσσειας» του Κρίστοφερ Νόλαν, μιας κινηματογραφικής περιπέτειας που δεν επιχείρησε απλώς να μεταφέρει στη μεγάλη οθόνη το ομηρικό έπος, αλλά να επαναπροσδιορίσει τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να δημιουργηθεί σήμερα μια υπερπαραγωγή: όχι μέσα στην ασφάλεια ενός ψηφιακού στούντιο, αλλά μέσα στον άνεμο, στη σκόνη, στη θάλασσα, στη φωτιά και την πραγματική υλικότητα του κόσμου.
Η 13η μεγάλου μήκους δημιουργία του Νόλαν γυρίστηκε σε έξι χώρες και συγκέντρωσε ένα πολυπρόσωπο καστ, με επικεφαλής τους Ματ Ντέιμον, Τομ Χόλαντ, Αν Χάθαγουεϊ, Ρόμπερτ Πάτινσον, Λουπίτα Νιόνγκο, Ζεντάγια και Σαρλίζ Θερόν. Ωστόσο, πίσω από τη λάμψη των ονομάτων, η πραγματική ιστορία των γυρισμάτων κρύβεται στην εμμονή του σκηνοθέτη ο οποίος θέλησε να αποφύγει την εύκολη προσφυγή στα ψηφιακά εφέ και να γυρίσει για πρώτη φορά μια ολόκληρη κινηματογραφική παραγωγή αποκλειστικά με κάμερες IMAX.
Ο Νόλαν χρησιμοποιεί μερικά από τα πιο εξελιγμένα κινηματογραφικά εργαλεία του 21ου αιώνα για να επιστρέψει σε μια σχεδόν αρχέγονη αντίληψη του θεάματος, σε έναν κινηματογράφο όπου οι πόλεις χτίζονται, οι πύλες ανοίγουν, οι ίπποι σύρονται, οι φωτιές καίνε και οι άνθρωποι βρίσκονται πραγματικά μέσα στο τοπίο που βλέπει ο θεατής. Η τεχνολογία IMAX έρχεται να καταγράψει την πραγματικότητα με τέτοια ακρίβεια, ώστε να αποκτήσει σχεδόν απτική υπόσταση.
Η άλωση της Τροίας
Χαρακτηριστικές είναι οι απαιτητικές σκηνές της άλωσης της Τροίας με την οποία ξεκίνησαν τα γυρίσματα. Η επιλογή δεν ήταν τυχαία, καθώς η πειστική απόδοση της πτώσης της μυθικής πόλης θα είχε ήδη θέσει τις αισθητικές και τεχνικές προϋποθέσεις για ολόκληρο το ταξίδι που θα ακολουθούσε. Ο Νόλαν είχε αποφασίσει ότι δεν ήθελε μια Τροία ψεύτικη, αποτέλεσμα των κομπιούτερ.
«Γνωρίζαμε ότι θέλαμε να κατασκευάσουμε όσο το δυνατόν μεγαλύτερο μέρος του σκηνικού μέσα σε έναν πραγματικό χώρο», εξήγησε επιμένοντας ότι η παραγωγή δεν επιθυμούσε να βασιστεί σε ψηφιακά εφέ για να επεκτείνει τεχνητά τα σκηνικά. Η πρόκληση ήταν τεράστια, καθώς η πόλη έπρεπε ταυτόχρονα να μοιάζει αρχαία, κατοικημένη και αληθινή, αλλά και να μπορεί να καταστραφεί μπροστά στις κάμερες.
Για να μπορέσει να πραγματοποιηθεί κάτι τέτοιο σε έναν χώρο που θα παρέπεμπε με την πιο δυνατή αληθοφάνεια στην Τροία, επιλέχθηκε το Αΐτ-Μπεν-Χαντού στο Μαρόκο, ένας τόπος του οποίου η αρχιτεκτονική μπορούσε να ενσωματωθεί οργανικά στον κόσμο της ταινίας. Η σκηνογράφος Ρουθ Ντι Γιανγκ και η ομάδα της αντιμετώπισαν το τοπίο ως έναν ζωντανό οργανισμό με τον οποίο έπρεπε να συνομιλήσει κάθε καινούρια κατασκευή. Το σκηνικό της Τροίας κάλυπτε περισσότερα από 10 στρέμματα, περιλάμβανε πάνω από 60 κατασκευές και μπορούσε να υποδεχτεί 2.000 κομπάρσους.
Στο κέντρο της πόλης υψωνόταν ο Ναός της Αθηνάς, το μεγαλύτερο κτίσμα της παραγωγής, με ύψος άνω των 11 μέτρων, ενώ οι τεχνίτες κατασκεύασαν με το χέρι τα πέτρινα σκαλοπάτια που οδηγούσαν προς την πλατεία και τον ναό.
Δημιουργήθηκαν, επίσης, οι Πύλες της Τροίας σε πλήρη λειτουργική κλίμακα και τμήματα του τείχους με ειδικά σχεδιασμένες επάλξεις. Ακόμη και οι ελιές δεν αφέθηκαν στην τύχη: 15 ώριμα δέντρα μεταφέρθηκαν με γερανούς, προκειμένου η πόλη να μη μοιάζει με καινούρια κατασκευή, αλλά με έναν τόπο που είχε κατοικηθεί για γενιές. Αυτή η λεπτομέρεια είναι αποκαλυπτική για τον τρόπο με τον οποίο εργάζεται ο Νόλαν.
Σε μια εποχή όπου ένα ψηφιακό πρόγραμμα θα μπορούσε να πολλαπλασιάσει τα δέντρα, εκείνος επιμένει να μεταφέρει πραγματικές ελιές μέσα στο σκηνικό, επειδή γνωρίζει ότι η κάμερα IMAX καταγράφει όχι μόνο την εικόνα ενός αντικειμένου αλλά και το βάρος, την υφή και την ατελή αλήθεια του.
Η άλωση της Τροίας δεν αποτελούσε, επομένως, μόνο μια σκηνή μάχης. Ηταν μια δοκιμασία για την ίδια τη φιλοσοφία της ταινίας: κατά πόσο, όμως, ήταν δυνατόν ένα θέαμα κολοσσιαίας κλίμακας να δημιουργηθεί ξανά μπροστά στον φακό, όπως συνέβαινε στις μεγάλες παραγωγές της εποχής του βωβού κινηματογράφου, χωρίς να αρνηθεί τις δυνατότητες της σύγχρονης τεχνολογίας;
Το δραματουργικό πρόβλημα του Δούρειου Ιππου
Ανάμεσα σε αυτά τα ερωτήματα, που αποτέλεσαν και την κύρια κοσμοθεωρία του Νόλαν, κυρίαρχη θέση κατείχε η κρίσιμη σκηνή με τον Δούρειο Ιππο, που αποκαλύπτει πολλά για την προσωπικότητα και τον πολυμήχανο χαρακτήρα του Οδυσσέα. Για τον Νόλαν δεν ήταν αρκετό να αναπαραγάγει τη γνώριμη εικόνα του ξύλινου αλόγου πάνω σε τροχούς, αλλά να λύσει το δραματουργικό πρόβλημα που βρίσκεται στην καρδιά του μύθου: γιατί και πώς πείστηκαν οι Τρώες να μεταφέρουν μέσα στα τείχη τους ένα ύποπτο κατασκεύασμα που είχε εγκαταλείψει ο εχθρός;
Η απάντηση του σκηνοθέτη ήταν να μετατρέψει τον Ιππο σε ανάθημα προς τον Ποσειδώνα και να τον τοποθετήσει μισοβυθισμένο στην άμμο. Δεν θα έφτανε στην Τροία πάνω σε βολικούς τροχούς, παρά θα έπρεπε να συρθεί με κόπο από την παραλία έως την πόλη, σαν ένα τεράστιο πολεμικό τρόπαιο. «Αν θέλεις να πιστέψει το κοινό ότι οι Τρώες θα έβαζαν πραγματικά αυτό το αφιέρωμα μέσα στην πόλη τους, τότε πρέπει να πρόκειται για ένα πραγματικά έξυπνο τέχνασμα», είναι η εξήγηση που δίνει ο Νόλαν.
Η απόφασή του να παρουσιάσει τον Ιππο μισοθαμμένο και ταλαιπωρημένο από τη θάλασσα δεν αποτελεί εικαστική παραλλαγή, αλλά έναν τρόπο να επαναφέρει στον μύθο την αβεβαιότητα. Ο Οδυσσέας δεν γνωρίζει ότι οι Τρώες θα τσιμπήσουν το δόλωμα και εδώ είναι που ο σκηνοθέτης δείχνει ότι μελέτησε βαθιά το πνεύμα του ήρωά του. Σκέφτεται, δηλαδή, όπως θα σκεφτόταν ο ίδιος ο Οδυσσέας, ο οποίος μελετούσε ποιο τέχνασμα θα ήταν αρκετά έξυπνο ώστε να ξεπεράσει τη δυσπιστία των Τρώων.
Η σκηνογράφος
Για τις διαφορετικές ανάγκες των γυρισμάτων κατασκευάστηκαν πολλαπλά αντίγραφα του Ιππου, καθένα από τα οποία είχε ύψος 10 μέτρα. Ο Δούρειος Ιππος θα έπρεπε να είναι αρκετά μεγάλος για να χωρά τους πολεμιστές που απαιτούσε η αποστολή και θα έπρεπε να μπορεί πραγματικά να συρθεί πάνω στην άμμο. Η απαίτηση αυτή παραλίγο να καταστρέψει όλο τον σχεδιασμό, αφού το κατασκεύασμα που χρησιμοποιήθηκε στις παραλίες της Εσαουίρα υπέστη τεράστια φθορά κατά τη διάρκεια των επαναλαμβανόμενων λήψεων.
Κάθε φορά που τον έσερναν πάνω στους αμμόλοφους, η κατασκευή καταπονούνταν ακόμη περισσότερο, προκαλώντας την αγωνία της Ρουθ Ντι Γιανγκ. Η σκηνογράφος θυμάται ότι το αστείο που συζητούσαν στο πλατό ήταν πως ο Ιππος θα έπρεπε να είχε κατασκευαστεί ως γάτα, επειδή θα χρειαζόταν επτά ζωές για να επιβιώσει! «Διαλυόταν μπροστά στα μάτια μας και πραγματικά πονούσα βλέποντάς το», έχει πει, προσθέτοντας ωστόσο ότι κατάφερε να αντέξει έως το τέλος.
Πρόκειται για μια ιστορία που ουσιαστικά συμπυκνώνει όλη την αντίληψη της παραγωγής. Το γεγονός ότι ο Ιππος φθείρεται πραγματικά δεν αποτελεί ατύχημα που πρέπει να κρυφτεί, αλλά μέρος της αλήθειας που επιδιώκει η κάμερα. Η άμμος, το θαλασσινό νερό και η πίεση των σχοινιών αφήνουν πάνω του ίχνη που κανένα ψηφιακό φίλτρο δεν θα μπορούσε να αναπαραγάγει. Ο Ιππος δείχνει ταλαιπωρημένος επειδή ακριβώς υπέστη όσα βλέπει ο θεατής. Και αυτή ακριβώς είναι η υλικότητα που επεκτάθηκε σε κάθε τμήμα του σχεδιασμού.
Ο Ματ Ντέιμον έχει δηλώσει ότι ένιωσε τι σημαίνει Οδυσσέας όταν χρειάστηκε να αντιμετωπίσει τις αγριεμένες θάλασσες της Μεσογείου. Ακριβώς γι’ αυτό η «Οδύσσεια» του Νόλαν ξεφεύγει από τα όρια μιας εντυπωσιακής παραγωγής και γίνεται ένα στοίχημα για το κατά πόσο το κολοσσιαίο μπορεί να παραμένει ανθρώπινο, αν μέσα σε 2.000 κομπάρσους ο θεατής μπορεί ακόμη να νιώσει τη σκόνη πάνω στο δέρμα ενός συγκεκριμένου πολεμιστή.
Το Σπήλαιο του Νέστορα
Η ίδια επιμονή φάνηκε και στην περίπτωση των τοπόσημων που αναδεικνύει ο μύθος του Οδυσσέα: δεν είναι τυχαίο ότι για τη συνάντηση του Οδυσσέα με τον Κύκλωπα, η παραγωγή προτίμησε έναν πραγματικό χώρο, άμεσα συνδεδεμένο με την ελληνική μυθολογία: το σπήλαιο του Νέστορα. Παρότι τα γυρίσματα δεν ήταν εύκολα, ήταν ό,τι πιο κοντά μπορεί να υπάρξει σε αυτό που φαντάζεται κανείς ως το σπήλαιο του Κύκλωπα. Αλλωστε και οι ντόπιες παραδόσεις για τον συγκεκριμένο χώρο, που υπάρχει από τη Νεολιθική Εποχή, τον συνδέουν με τον μύθο σύμφωνα με τον οποίο εκεί έκρυψε ο Ερμής τα βόδια που είχε κλέψει από τον Απόλλωνα.
Ο Αδης της Ισλανδίας
Για τον Κάτω Κόσμο ο Νόλαν ταξίδεψε όσο πιο μακριά μπορούσε από την Ιθάκη. Οι σκηνές της καθόδου του Οδυσσέα στον Αδη γυρίστηκαν στην Ισλανδία τον Ιούνιο, κάτω από το αλλόκοτο φως του ήλιου του μεσονυκτίου και μέσα σε έναν τόπο ανεμοδαρμένο και εχθρικό προς την ανθρώπινη παρουσία.
«Από πολύ νωρίς ήξερα ότι το τοπίο της Ισλανδίας θα ήταν ο ιδανικός τόπος για να αποδώσουμε τον Αδη», έχει δηλώσει ο σκηνοθέτης, ο οποίος επιλέγει τις τοποθεσίες ως δραματουργικά εργαλεία. Η γεωγραφία αποκτά έτσι ψυχολογική σημασία, όπως ακριβώς και στον Ομηρο, όπου κάθε τόπος είναι ταυτόχρονα ένα πραγματικό εμπόδιο και μια δοκιμασία του εσωτερικού κόσμου του ήρωα.
Γιατί επιμένει στην IMAX
Εάν ο Δούρειος Ιππος είναι το πιο αναγνωρίσιμο μυστικό πίσω από τα γυρίσματα, η τεχνολογία IMAX αποτελεί το βαθύτερο τεχνικό και αισθητικό στοίχημα της παραγωγής. Η «Οδύσσεια» είναι η πρώτη μεγάλου μήκους ταινία που γυρίστηκε εξ ολοκλήρου με κάμερες IMAX, εκπληρώνοντας ένα όνειρο που ακολουθούσε τον Νόλαν από την ηλικία των 16 ετών.
Η σχέση του σκηνοθέτη με το συγκεκριμένο φορμά ξεκίνησε όταν επισκεπτόταν το Science Museum του Λονδίνου. Από την εποχή του «Σκοτεινού Ιππότη» χρησιμοποιούσε κάμερες IMAX για επιλεγμένες σκηνές. Πλέον διεύρυνε τα όρια του μέσου μαζί με τον διευθυντή Φωτογραφίας Χόιτ βαν Χόιτεμα. «Ημασταν πάντοτε οι άνθρωποι που δοκίμαζαν πρώτοι ό,τι καινούριο είχε να προσφέρει η IMAX», έχει πει ο Νόλαν.
Γιατί, όμως, αυτή η τεχνολογία έχει τόσο μεγάλη σημασία για εκείνον; Η τεχνολογία IMAX προσφέρει εξαιρετικά υψηλή ανάλυση, τεράστιο βάθος και μια εικόνα που, όταν προβάλλεται στο αντίστοιχο μέγεθος, δεν παρατηρείται απλώς, αλλά περιβάλλει τον θεατή. Η κάμερα καταγράφει ένα επίπεδο λεπτομέρειας που μπορεί να αναδείξει την έκταση ενός τοπίου, τη μνημειακή κλίμακα ενός σκηνικού, αλλά και την ανεπαίσθητη μεταβολή στο πρόσωπο ενός ηθοποιού.
Ακριβώς αυτή η αμείλικτη ακρίβεια την καθιστά ιδανική για την αισθητική του Νόλαν, αλλά ταυτόχρονα εξαιρετικά απαιτητική. Οταν κάθε ίνα, κάθε ραφή και κάθε ατέλεια μπορούν να γίνουν ορατές, τίποτα δεν αντιμετωπίζεται ως δευτερεύον. Τα σκηνικά πρέπει να αντέχουν στην κοντινή εξέταση, τα κοστούμια να μοιάζουν αληθινά, το μακιγιάζ να παραμένει αόρατο ακόμη και στα πιο κοντινά πλάνα.
Ωστόσο, το μεγαλύτερο εμπόδιο ήταν ο ήχος. Οι κλασικές κάμερες IMAX παράγουν έντονο θόρυβο κατά τη λειτουργία τους, γεγονός που για χρόνια καθιστούσε σχεδόν αδύνατη τη χρήση τους σε σκηνές διαλόγου. Η «Οδύσσεια» έγινε η αφορμή για να αναπτυχθεί νέα τεχνολογία, με σημαντικότερη ένα ηχομονωτικό σύστημα που ονομάστηκε «The Blimp» και επέτρεψε στις κάμερες να χρησιμοποιηθούν ακόμη και στις πιο συναισθηματικές σκηνές.
Η κρισιμότερη δοκιμασία ήρθε περίπου στη μέση των γυρισμάτων, σε μια μεγάλη σκηνή διαλόγου ανάμεσα στον Ματ Ντέιμον και την Αν Χάθαγουεϊ στο παλάτι της Ιθάκης. Από την επιτυχία της, σύμφωνα με τον Βαν Χόιτεμα, εξαρτιόταν αν η παραγωγή θα μπορούσε πράγματι να ολοκληρώσει την ταινία αποκλειστικά με IMAX.
Ευτυχώς η δοκιμή πέτυχε, κάτι που σήμαινε πως το συνεργείο κατάφερε να αλλάζει το φιλμ με σχεδόν τελετουργική ακρίβεια, μέσα σε απόλυτη ηρεμία. Οταν αναχώρησαν για τα επόμενα γυρίσματα στο εξωτερικό, δεν πήραν μαζί τους καμία άλλη κάμερα. Η παραγωγή χρησιμοποίησε τόσο τις κλασικές IMAX όσο και τη νέα IMAX Keighley Film Camera, η οποία περιλαμβάνει εξαρτήματα από ανθρακονήματα αντίστοιχα με εκείνα που χρησιμοποιούνται στα μονοθέσια της Formula 1.
Συνολικά καταναλώθηκαν περίπου 640 χιλιόμετρα φιλμ, μήκος μεγαλύτερο από την απόσταση μεταξύ Τορόντο και Νέας Υόρκης. Οι αριθμοί αυτοί εντυπωσιάζουν, όμως η ουσία δεν βρίσκεται στην τεχνολογική επίδειξη. Για τον Νόλαν, η τεχνολογία IMAX είναι ένας τρόπος να επαναφέρει στον κινηματογράφο την αίσθηση του θαύματος, τη βεβαιότητα ότι αυτό που βλέπουμε συνέβη πράγματι, έστω για λίγα δευτερόλεπτα, μπροστά στον φακό.
Επιστροφή στον manual κινηματογράφο
Και αυτό συνδέεται άμεσα με την απόλυτη αφοσίωση του Νόλαν στην κινηματογραφική τέχνη: δεν ξεχνάει ποτέ, όπως έχει δηλώσει, ότι το σινεμά κέρδισε τον κόσμο ακριβώς επειδή όλα δημιουργούνταν μπροστά στην κάμερα και όχι σε έναν υπολογιστή. Με την επικράτηση των ψηφιακών εφέ, ένα μέρος αυτής της εμπειρίας χάθηκε. Η εικόνα μπορεί να έγινε απεριόριστη, αλλά έγινε και λιγότερο επικίνδυνη, λιγότερο απρόβλεπτη, ίσως και λιγότερο χειροπιαστή.
Στόχος του Νόλαν ήταν να συνδυάσει οτιδήποτε μπορούσε να του προσφέρει η τεχνολογία για να αποδώσει το πραγματικά φανταστικό στοιχείο – όχι για να υποκαταστήσει όσα μπορούν να χτιστούν, να καούν, να μεταφερθούν ή να κινηματογραφηθούν σε έναν αληθινό τόπο.
Και εδώ ακριβώς είναι που βρίσκεται το μεγάλο παράδοξο της «Οδύσσειας»: η πιο σύγχρονη τεχνολογία χρησιμοποιείται για να επαναφέρει τον κινηματογράφο σε μια παλαιότερη, σχεδόν πρωτόγονη κατάσταση, όπου η εικόνα αποκτά τη δύναμή της από την ύπαρξη των πραγμάτων μπροστά στον φακό. Ο θεατής μπορεί να μη γνωρίζει ότι 15 ελιές μεταφέρθηκαν με γερανούς, ότι ο Δούρειος Ιππος κόντεψε να καταρρεύσει ή ότι οι πανοπλίες επισκευάζονταν ανάμεσα στις λήψεις – η γνώση αυτή, όμως, είναι εγγεγραμμένη στην εικόνα ως αίσθηση βάρους, κόπωσης και αλήθειας.nol
Ο Νόλαν ως πολυμήχανος
Γι’ αυτό ακριβώς το πιο ενδιαφέρον μυστικό πίσω από τα γυρίσματα δεν αφορά ούτε τον Δούρειο Ιππο, ούτε τις κάμερες IMAX, αλλά τον τρόπο με τον οποίο ο σκηνοθέτης άρχισε σταδιακά να μοιάζει στον ίδιο τον ήρωά του. Ο Οδυσσέας δεν επικρατεί επειδή είναι ο ισχυρότερος από τους πολεμιστές, αλλά επειδή μετατρέπει κάθε εμπόδιο σε πρόβλημα επινόησης, επειδή προσαρμόζεται και βρίσκει τη λύση που δεν είναι ορατή στους άλλους.
Με τον ίδιο τρόπο, ο Νόλαν αντιμετώπισε κάθε δυσκολία της παραγωγής ως αφορμή για μια νέα επινόηση. Οταν η παραδοσιακή εικόνα του Δούρειου Ιππου δεν του φάνηκε αρκετά πειστική, ξανασκέφτηκε το τέχνασμα από την αρχή. Οταν η τεχνολογία IMAX δεν μπορούσε να χρησιμοποιηθεί σε μια ολόκληρη ταινία εξαιτίας του θορύβου, συνέβαλε στην εξέλιξή της. Οταν η Τροία κινδύνευε να γίνει ένα ακόμη ψηφιακό σκηνικό, την έχτισε σε πραγματικό τόπο. Οταν ο Αδης έπρεπε να αποκτήσει μορφή, ταξίδεψε προς τον Βορρά, στο ψύχος και το φως του μεσονυκτίου.
Οπως ακριβώς οι αρχαίοι ραψωδοί προσάρμοζαν κάθε φορά την «Οδύσσεια» στο κοινό τους, αλλάζοντας τη γλώσσα και δίνοντας έμφαση σε διαφορετικά στοιχεία, έτσι και ο Νόλαν ξαναφτιάχνει το έπος για το σημερινό βλέμμα, χωρίς να αρκείται στην απλή εικονογράφηση του Ομήρου. Φαίνεται, δηλαδή, να μετέρχεται τους πολυμήχανους τρόπους του Οδυσσέα αποδεικνύοντας ότι η πιο φιλόδοξη τεχνολογικά ταινία της καριέρας του βασίζεται, τελικά, σε μία από τις αρχαιότερες ανθρώπινες ικανότητες: την τέχνη της επινόησης.
