Όταν οι γυναίκες της αρχαιότητας μιλούσαν για τον έρωτα και το σεξ: Τι αποκαλύπτουν κείμενα που αμφισβητούν τα ανδρικά στερεότυπα

Η εικόνα που έχει φτάσει έως τις μέρες μας για τη σεξουαλικότητα των γυναικών στην αρχαιότητα διαμορφώθηκε σε μεγάλο βαθμό από άνδρες συγγραφείς, ποιητές και ιστορικούς. Ωστόσο, τα λιγοστά γυναικεία κείμενα που διασώθηκαν παρουσιάζουν μια πολύ διαφορετική πραγματικότητα, σύμφωνα με τη συγγραφέα Daisy Dunn, η οποία εξετάζει την ιστορία του αρχαίου κόσμου μέσα από τη ζωή και τις εμπειρίες των γυναικών.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα των αντιλήψεων που επικρατούσαν στον ανδροκρατούμενο κόσμο της εποχής αποτελεί ο ποιητής Σημωνίδης ο Αμοργίνος, ο οποίος τον 7ο αιώνα π.Χ. κατηγοριοποιούσε τις γυναίκες σε δέκα διαφορετικούς «τύπους».

Όπως μεταδίδει το BBC, στα κείμενά του περιέγραφε γυναίκες που έμοιαζαν με γουρούνια επειδή προτιμούσαν το φαγητό από την καθαριότητα, γυναίκες-αλεπούδες επειδή ήταν παρατηρητικές, γυναίκες-σκύλους λόγω της ανυπακοής τους, γυναίκες-γαϊδούρες επειδή θεωρούνταν σεξουαλικά αχόρταγες, καθώς και άλλες κατηγορίες που συνδέονταν με αρνητικά χαρακτηριστικά. Η μοναδική μορφή που παρουσίαζε θετικά ήταν η «γυναίκα-μέλισσα», η εργατική και αφοσιωμένη σύζυγος.

Μέσα σε αυτή την έντονα μισογυνική προσέγγιση, οι λεγόμενες «γυναίκες-γαϊδούρες», που παρουσιάζονταν ως ιδιαίτερα ερωτικές, παραμένουν μία από τις πιο αινιγματικές κατηγορίες.

Τα περισσότερα ιστορικά στοιχεία δείχνουν ότι οι γυναίκες της αρχαίας Ελλάδας και της Ρώμης ζούσαν υπό αυστηρούς περιορισμούς. Στην Ελλάδα συνήθως εμφανίζονταν καλυμμένες στον δημόσιο χώρο, ενώ στη Ρώμη τελούσαν υπό την επίβλεψη πατέρα ή συζύγου, οι οποίοι διαχειρίζονταν σημαντικές πτυχές της ζωής τους και της περιουσίας τους.

Αυτό έχει οδηγήσει πολλούς ιστορικούς να αναρωτηθούν αν η εικόνα της γυναίκας με έντονη σεξουαλική επιθυμία ήταν απλώς ανδρική φαντασίωση ή αν οι γυναίκες της αρχαιότητας ενδιαφέρονταν περισσότερο για το σεξ απ’ όσο συνήθως πιστεύεται.

Σύμφωνα με τη Dunn, η απάντηση βρίσκεται στα ελάχιστα γυναικεία κείμενα που έχουν διασωθεί και τα οποία επιτρέπουν μια πιο άμεση ματιά στις πραγματικές εμπειρίες και σκέψεις των γυναικών.

Η Σαπφώ, ο έρωτας και οι γυναικείες φωνές που διασώθηκαν

Ανάμεσα στις σημαντικότερες γυναικείες μορφές της αρχαιότητας βρίσκεται η Σαπφώ, η οποία έζησε και έγραψε στη Λέσβο τον 7ο αιώνα π.Χ.

Στα ποιήματά της περιγράφει με εντυπωσιακή λεπτομέρεια τα σωματικά συμπτώματα του πόθου και της ερωτικής έλξης. Παρατηρώντας μια γυναίκα που συνομιλεί με έναν άνδρα, η Σαπφώ μιλά για την ταχυπαλμία, τη δυσκολία στην ομιλία, το αίσθημα φωτιάς που διαπερνά το σώμα, την προσωρινή απώλεια όρασης, τον ιδρώτα, το τρέμουλο και τη χλομάδα.

Σε άλλο ποίημα αναφέρεται σε γυναίκα που στολίζεται με λουλούδια και θυμάται με νοσταλγία στιγμές όπου, ξαπλωμένη σε μαλακό κρεβάτι, μπορούσε να «σβήσει την επιθυμία της».

Παρότι πολλά από τα έργα της έχουν διασωθεί αποσπασματικά, ορισμένοι μελετητές εκτιμούν ότι σε έναν από τους παπύρους της υπάρχει αναφορά στους λεγόμενους «όλισβους», δηλαδή αντικείμενα που χρησιμοποιούνταν τόσο σε τελετές γονιμότητας όσο και για προσωπική ευχαρίστηση.

Οι σχετικές αναφορές δείχνουν ότι οι γυναίκες της αρχαιότητας δεν αντιμετώπιζαν απαραίτητα με αμηχανία τα ερωτικά σύμβολα. Αντίθετα, σε πολλές περιπτώσεις αυτά θεωρούνταν φορείς καλής τύχης και γονιμότητας.

Η σχέση των γυναικών με τον ερωτισμό αποτυπώνεται και σε αρχαιολογικά ευρήματα. Οι Ετρούσκοι, που κυριάρχησαν στην ιταλική χερσόνησο πριν από την άνοδο της Ρώμης, άφησαν πίσω τους πλήθος έργων τέχνης με ερωτικές παραστάσεις.

Σε τάφους της εποχής έχουν βρεθεί έργα που απεικονίζουν άνδρες και γυναίκες ξαπλωμένους μαζί, ενώ σε μία περίπτωση αρωματοδοχείο με παραστάσεις ανδρών και γυναικών που αγγίζουν τα γεννητικά τους όργανα τοποθετήθηκε ως κτέρισμα σε γυναικείο τάφο του 8ου αιώνα π.Χ.

Από τις εταίρες μέχρι τις συμβουλές για τον γάμο

Η σεξουαλικότητα στην αρχαιότητα δεν περιοριζόταν μόνο στην ιδιωτική ζωή. Στους οίκους ανοχής πόλεων όπως η Πομπηία, οι τοίχοι είναι γεμάτοι με γκράφιτι και σχόλια πελατών για τις γυναίκες που εργάζονταν εκεί.

Πολλά ιστορικά κείμενα περιγράφουν τις δύσκολες συνθήκες ζωής των εργαζομένων στο σεξ. Ωστόσο, υπάρχουν και σπάνιες περιπτώσεις όπου ακούγεται η δική τους φωνή.

Τον 3ο αιώνα π.Χ. η ποιήτρια Νόσσις επαίνεσε δημόσια ένα άγαλμα της Αφροδίτης που είχε χρηματοδοτηθεί από μια γυναίκα ονόματι Πολυαρχίς, η οποία εργαζόταν ως εταίρα.

Η Πολυαρχίς δεν ήταν μοναδική περίπτωση. Παλαιότερα, μια άλλη διάσημη εταίρα, η Δωρίχα, είχε διαθέσει μέρος της περιουσίας της για την αγορά αντικειμένων που αφιερώθηκαν στους Δελφούς.

Σύμφωνα με τη συγγραφέα, οι γυναίκες αυτές δεν φαίνεται να επιδίωκαν τη φήμη μέσω του σεξ, αλλά μέσω της δυνατότητας που τους έδινε να αφήσουν το αποτύπωμά τους σε μια κοινωνία όπου οι περισσότερες γυναίκες παρέμεναν ανώνυμες.

Παράλληλα, ακόμη και ορισμένοι άνδρες συγγραφείς προσφέρουν ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τη γυναικεία εμπειρία.

Στη γνωστή κωμωδία «Λυσιστράτη» του Αριστοφάνη, οι γυναίκες της Αθήνας οργανώνουν αποχή από το σεξ για να πιέσουν τους άνδρες να τερματίσουν τον Πελοποννησιακό Πόλεμο.

Αν και πολλές από τις γυναικείες μορφές του έργου παρουσιάζονται με τρόπο που εξυπηρετεί την κωμωδία, η κεντρική ηρωίδα εκφράζει μια πιο σοβαρή διάσταση της πραγματικότητας. Η Λυσιστράτη μιλά για τον αποκλεισμό των γυναικών από τις πολιτικές αποφάσεις, για τις απώλειες που υφίστανται σε περιόδους πολέμου και για τις νεαρές γυναίκες που χάνουν την ευκαιρία να παντρευτούν εξαιτίας της μακρόχρονης σύγκρουσης.

Η εικόνα αυτή συμπληρώνεται από αποσπάσματα τραγωδιών, όπου καταγράφονται οι ανησυχίες των γυναικών για τον γάμο και την πρώτη σεξουαλική εμπειρία. Στο χαμένο έργο «Τηρεύς» του Σοφοκλή, η Πρόκνη περιγράφει τη μετάβαση από την παρθενία στον γάμο ως μια εμπειρία που απαιτούσε προσαρμογή και αποδοχή μιας νέας πραγματικότητας.

Ανάμεσα στις πιο ενδιαφέρουσες γυναικείες μαρτυρίες συγκαταλέγεται και μια επιστολή που αποδίδεται στη φιλόσοφο Θεανώ, η οποία συνδεόταν με τον κύκλο του Πυθαγόρα. Στο κείμενο συμβουλεύει μια φίλη της να αφήνει πίσω τη συστολή όταν μπαίνει στο συζυγικό κρεβάτι και να την ξαναπαίρνει μαζί της όταν σηκώνεται.

Παρότι η αυθεντικότητα της επιστολής αμφισβητείται, το περιεχόμενό της θεωρείται χαρακτηριστικό των συζητήσεων που πιθανόν διεξάγονταν μεταξύ γυναικών της εποχής.

Η Dunn επισημαίνει ότι, όπου οι γυναικείες φωνές καταφέρνουν να διασωθούν, συνήθως μιλούν περισσότερο για τον έρωτα, την επιθυμία, τη συντροφικότητα και το συναίσθημα παρά για τη σεξουαλική πράξη με ωμό τρόπο.

Παρά την κυριαρχία των ανδρικών πηγών, τα λίγα γυναικεία κείμενα που σώθηκαν δείχνουν ότι οι γυναίκες της αρχαιότητας δεν ήταν ούτε οι άψυχες, ενάρετες μορφές που περιέγραφαν ορισμένοι συγγραφείς ούτε οι αχόρταγες φιγούρες που παρουσίαζαν άλλοι. Ήταν άνθρωποι με επιθυμίες, φόβους, πάθη και συναισθήματα, τα οποία, έστω και αποσπασματικά, εξακολουθούν να ακούγονται μέσα από τους αιώνες.