Μέσα Σεπτεμβρίου 1922. Σμύρνη. Η προκυμαία. Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι στριμωγμένοι ανάμεσα στη φωτιά και στη θάλασσα, με την πλάτη γυρισμένη σε μια πόλη που καιγόταν και το βλέμμα καρφωμένο στο πέλαγος, μήπως φανεί κάπου ένα πλοίο. Παιδιά χαμένα μέσα στο πλήθος, οικογένειες που δεν πρόλαβαν να πάρουν τίποτα μαζί τους, άνθρωποι που μόλις λίγες ώρες πριν είχαν σπίτι, δουλειά, γειτονιά, πλέον δεν είχαν τίποτα παρά μόνο την ελπίδα να επιβιώσουν ως το επόμενο πρωί.
Η εικόνα αυτή έμεινε στη συλλογική μνήμη ως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σύμβολα της Καταστροφής της Σμύρνης. Και σήμερα, 9 Σεπτεμβρίου 2026, συμπληρώνονται 104 χρόνια από την είσοδο των τουρκικών δυνάμεων στη Σμύρνη, την αρχή των τελευταίων και πιο τραγικών ημερών της πόλης.
Ο δρόμος προς την καταστροφή
Στα μέσα Αυγούστου του 1922, το ελληνικό μέτωπο κατέρρευσε στο Αφιόν Καραχισάρ. Δεν ήταν μια οργανωμένη υποχώρηση, ήταν φυγή. Χιλιάδες στρατιώτες, εξαντλημένοι και αποδεκατισμένοι, προσπαθούσαν να φτάσουν στα παράλια όπως-όπως, αφήνοντας πίσω τους καμένα χωριά και μια ενδοχώρα σε πλήρη αποδιοργάνωση. Στις αρχές Σεπτεμβρίου, ο ελληνικός στρατός άρχισε να εγκαταλείπει τη Μικρά Ασία, ενώ στις 8 Σεπτεμβρίου την είχε εκκενώσει πλήρως.
Ο άμαχος πληθυσμός, εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες που ζούσαν εκεί εδώ και γενιές, έμενε πίσω, χωρίς καμία προστασία. Την επόμενη μέρα έφυγαν και οι τελευταίες ελληνικές αρχές από τη Σμύρνη. Η πόλη είχε μείνει μόνη της, χωρίς ελληνική διοίκηση και στρατιωτική προστασία.
Το πρωί του Σαββάτου, 9 Σεπτεμβρίου, μπήκαν στη Σμύρνη τα πρώτα τουρκικά στρατεύματα. Στην αρχή, η είσοδος έγινε με τάξη και πειθαρχία. Η ηρεμία, όμως, κράτησε μόνο λίγες ώρες. Ως το βράδυ της ίδιας μέρας είχαν ήδη ξεσπάσει λεηλασίες, βιαιοπραγίες και δολοφονίες σε βάρος του ελληνικού και του αρμενικού πληθυσμού.
Αυτή η ημερομηνία, η 9η Σεπτεμβρίου, έμεινε στην ιστορία ως η μέρα-ορόσημο της κατάληψης της πόλης. Είναι, μάλιστα, η ίδια ημέρα που η σύγχρονη Τουρκία γιορτάζει κάθε χρόνο ως «ημέρα απελευθέρωσης» της Σμύρνης. Δύο εντελώς διαφορετικές αναγνώσεις της ίδιας στιγμής.
Το χειρότερο, όμως, δεν είχε έρθει ακόμα. Λίγες μέρες αργότερα, στις 13 Σεπτεμβρίου, ξέσπασε η μεγάλη πυρκαγιά, που μέσα στις επόμενες ώρες έσβησε τη Σμύρνη από τον χάρτη. Οι φλόγες κατάπιαν την ελληνική και την αρμενική συνοικία, ενώ η μουσουλμανική και η εβραϊκή συνοικία έμειναν ανέπαφες. Μια λεπτομέρεια που από μόνη της έχει τροφοδοτήσει έκτοτε αμέτρητες ιστορικές συζητήσεις για το πώς ακριβώς ξεκίνησε η φωτιά.
Κι εκεί, στην προκυμαία, εκτυλίχθηκε η σκηνή που περιγράψαμε στην αρχή: κόσμος να περιμένει ένα πλοίο που θα τον έσωζε, ενώ πίσω του τα πάντα κατέρρεαν.
Η 14η Σεπτεμβρίου είναι η ημερομηνία που η ελληνική Βουλή έχει καθιερώσει επίσημα ως Ημέρα Εθνικής Μνήμης της Γενοκτονίας των Ελλήνων της Μικράς Ασίας από το Τουρκικό Κράτος. Δύο ημερομηνίες, λοιπόν, που συχνά μπερδεύονται μεταξύ τους αλλά σηματοδοτούν δύο διαφορετικές στιγμές μιας ενιαίας τραγωδίας: η 9η Σεπτεμβρίου σηματοδοτεί την είσοδο των τουρκικών δυνάμεων στη Σμύρνη, ενώ η 14η Σεπτεμβρίου συνδέεται με τη μεγάλη πυρκαγιά και την καταστροφή της πόλης.
Πόσοι άνθρωποι χάθηκαν εκείνες τις μέρες; Η ιστορική έρευνα δεν έχει καταλήξει σε ένα κοινά αποδεκτό νούμερο. Οι εκτιμήσεις, ανάλογα με την πηγή, κυμαίνονται από δεκάδες χιλιάδες έως και πάνω από εκατό χιλιάδες νεκρούς. Αυτό, όμως, που δεν αμφισβητείται από καμία πηγή είναι το μέγεθος του ξεριζωμού: εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι εγκατέλειψαν τις πατρογονικές τους εστίες και αναζήτησαν καταφύγιο στην Ελλάδα, σε μια χώρα που δεν ήταν έτοιμη να τους υποδεχθεί.
Η καταστροφή της Σμύρνης δεν ήταν το τέλος μόνο μιας πόλης. Ήταν η αρχή μιας τεράστιας μετακίνησης πληθυσμών. Λίγους μήνες αργότερα, η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών Ελλάδας και Τουρκίας θα σφράγιζε θεσμικά τον ξεριζωμό. Περίπου 1,2 εκατομμύρια ορθόδοξοι χριστιανοί από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα, ενώ περίπου 400.000 μουσουλμάνοι έφυγαν προς την Τουρκία.
Η Καταστροφή της Σμύρνης δεν ήταν απλώς μια στρατιωτική ήττα σε έναν πόλεμο. Ήταν το οριστικό κλείσιμο ενός κόσμου, του ελληνισμού της Ιωνίας, με τη δική του γλώσσα, τους δικούς του ήχους, τη δική του οικονομία και κουλτούρα, που είχε ανθίσει επί αιώνες στα παράλια της Μικράς Ασίας και είχε βαθιές ρίζες χιλιετιών.
Η προσφυγιά που ακολούθησε δεν ήταν απλώς ανθρωπιστική κρίση. Ήταν μια σιωπηλή επανίδρυση της χώρας. Οι πρόσφυγες έφεραν μαζί τους συνταγές, τραγούδια, τεχνικές, επιχειρηματικότητα, μια άλλη νοοτροπία και άλλαξαν για πάντα τη δημογραφική, κοινωνική και πολιτισμική φυσιογνωμία της σύγχρονης Ελλάδας, από τις προσφυγικές γειτονιές της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης ως το ρεμπέτικο.
104 χρόνια μετά, η 9η Σεπτεμβρίου παραμένει μια βαριά ημερομηνία στη συλλογική μνήμη. Γιατί πίσω από τις ημερομηνίες και τους αριθμούς δεν βρίσκεται μόνο η ιστορία μιας πόλης που χάθηκε. Βρίσκεται ένας ολόκληρος κόσμος που ξεριζώθηκε μέσα σε λίγες μόνο μέρες.
Οι φωτογραφίες είναι από το Australian War Memorial και τη Wikipedia
Πηγή: https://www.skai.gr/news/greece/septemvrios-1922-otan-esvise-i-smyrni
