Από την εύθραυστη ανεξαρτησία του 1960, στην εισβολή και την κατοχή, στην ΕΕ και στη σημερινή προσπάθεια ενίσχυσης της άμυνας και του γεωπολιτικού ρόλου της Κύπρου
Γεννήθηκε μέσα από έναν συμβιβασμό που κανένας από τους βασικούς πρωταγωνιστές δεν θεωρούσε ιδανικό και πρόλαβε να λειτουργήσει με την αρχική του συνταγματική μορφή μόλις τρία χρόνια. Πέρασε διακοινοτικές συγκρούσεις, πραξικόπημα, τουρκική εισβολή, προσφυγιά, κατοχή, οικονομικές καταστροφές, πολιτικές κρίσεις και επανειλημμένες αποτυχίες επίλυσης του πολιτικού προβλήματος.
Και όμως υπάρχει. Είναι μέλος του ΟΗΕ, κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Ευρωζώνης, ολοκλήρωσε πριν από λίγους μήνες τη δεύτερη Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ και επιχειρεί να αποκτήσει μεγαλύτερο πολιτικό και αμυντικό αποτύπωμα στην Ανατολική Μεσόγειο. Την ίδια ώρα, περίπου το 37% του εδάφους της παραμένει εκτός του αποτελεσματικού ελέγχου της Κυπριακής Δημοκρατίας λόγω της τουρκικής στρατιωτικής κατοχής που ακολούθησε την εισβολή του 1974.
Αυτή είναι ίσως και η μεγάλη αντίφαση της σημερινής επετείου. Η Κυπριακή Δημοκρατία γιορτάζει την ανεξαρτησία της χωρίς να έχει ακόμη αποκατασταθεί η εδαφική της ακεραιότητα.
Από Αύγουστο, Οκτώβρη
Υπάρχει και ένα ιστορικό παράδοξο, γιατί την 1η Οκτωβρίου 1960 δεν ανακηρύχθηκε καμία ανεξαρτησία. Η Κυπριακή Δημοκρατία ιδρύθηκε επισήμως στις 16 Αυγούστου 1960. Εκείνη την ημέρα τέθηκαν σε ισχύ οι συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου και το Σύνταγμα του νέου κράτους. Ο τελευταίος Βρετανός κυβερνήτης, σερ Χιου Φουτ, παρέδωσε την εξουσία και ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ΄ ανέλαβε ως πρώτος Πρόεδρος, με τον Φαζίλ Κιουτσούκ στη θέση του Τουρκοκύπριου Αντιπροέδρου.
Η 1η Οκτωβρίου καθιερώθηκε αργότερα ως επίσημη ημέρα εορτασμού.
Στις 11 Ιουλίου 1963 το Υπουργικό Συμβούλιο, στο οποίο συμμετείχαν επτά Ελληνοκύπριοι και τρεις Τουρκοκύπριοι υπουργοί, αποφάσισε ομόφωνα να ορίσει την 1η Οκτωβρίου ως Ημέρα της Ανεξαρτησίας, ώστε οι εορτασμοί να μπορούν να πραγματοποιούνται με πλήρες κρατικό τελετουργικό και με την παρουσία του διεθνούς διπλωματικού σώματος, κάτι που δεν επέτρεπαν οι διακοπές του Αυγούστου.
Ένα κράτος που δεν ήταν ο αρχικός στόχος
Η ανεξαρτησία δεν ήταν ο στόχος με τον οποίο άρχισε ο αγώνας της ΕΟΚΑ την 1η Απριλίου 1955. Ο πολιτικός στόχος της ελληνοκυπριακής πλευράς ήταν η αυτοδιάθεση και η Ένωση με την Ελλάδα. Τέσσερα χρόνια αργότερα, οι διεθνείς ισορροπίες οδήγησαν σε κάτι πολύ διαφορετικό.
Οι συμφωνίες που διαμορφώθηκαν στη Ζυρίχη και στο Λονδίνο το 1959 δημιούργησαν ένα ανεξάρτητο δικοινοτικό κράτος, με Ελλάδα, Τουρκία και Βρετανία ως εγγυήτριες δυνάμεις. Η Συνθήκη Εγγυήσεως απαγόρευε τόσο την Ένωση με άλλο κράτος όσο και τη διχοτόμηση της Κύπρου. Η Βρετανία, την ίδια στιγμή που εγκατέλειπε την αποικιακή εξουσία, διατηρούσε υπό κυριαρχία τις περιοχές των Βάσεων Ακρωτηρίου και Δεκέλειας.
Το Σύνταγμα που προέκυψε ήταν από τα πιο σύνθετα στον κόσμο, με 199 άρθρα και σειρά θεμελιωδών διατάξεων που δεν μπορούσαν να τροποποιηθούν. Η κρατική εξουσία μοιράστηκε με συγκεκριμένες κοινοτικές ποσοστώσεις, ξεχωριστές πλειοψηφίες σε κρίσιμα ζητήματα και δικαιώματα βέτο για τον Τουρκοκύπριο Αντιπρόεδρο. Η ίδια η Νομική Υπηρεσία της Κύπρου χαρακτηρίζει το Σύνταγμα «δοτό», επισημαίνοντας ότι ο κυπριακός λαός δεν κλήθηκε ποτέ να το εγκρίνει με την ψήφο του.
Το νέο κράτος έγινε δεκτό στον ΟΗΕ στις 20 Σεπτεμβρίου 1960, όταν η Γενική Συνέλευση ενέκρινε διά βοής την εισδοχή της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Μόλις τρία ήρεμα χρόνια
Το συνταγματικό οικοδόμημα ωστόσο δεν άντεξε για πολύ. Οι διαφωνίες για τη λειτουργία του κράτους, τα 13 σημεία τροποποίησης του Συντάγματος που πρότεινε ο Μακάριος και η βαθιά καχυποψία μεταξύ των δύο κοινοτήτων οδήγησαν στις αιματηρές συγκρούσεις του Δεκεμβρίου του 1963 και του 1964.
Η συμμετοχή των Τουρκοκυπρίων στα κεντρικά όργανα του κράτους διακόπηκε και τον Μάρτιο του 1964 το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, με το Ψήφισμα 186, αποφάσισε την εγκατάσταση της ειρηνευτικής δύναμης UNFICYP. Η αποστολή που δημιουργήθηκε ως προσωρινό μέτρο παραμένει στην Κύπρο περισσότερο από έξι δεκαετίες.
Η Κυπριακή Δημοκρατία όμως συνέχισε να υπάρχει διεθνώς και θεσμικά. Και αυτή η συνέχεια αποδείχθηκε κρίσιμη δέκα χρόνια αργότερα.
Το 1974 άλλαξε τα πάντα
Στις 15 Ιουλίου 1974 εκδηλώθηκε το πραξικόπημα της χούντας του Ιωαννίδη και της ΕΟΚΑ Β΄ εναντίον του Προέδρου Μακαρίου, με στόχο όπως έλεγαν την Ένωση με την Ελλάδα. Πέντε ημέρες αργότερα η Τουρκία εισέβαλε στην Κύπρο.
Η δεύτερη φάση της τουρκικής στρατιωτικής επιχείρησης τον Αύγουστο με τον Αττίλα 2, άφησε υπό τουρκικό έλεγχο περίπου το 37% του εδάφους της Κυπριακής Δημοκρατίας και προκάλεσε μαζικό εκτοπισμό πληθυσμού. Κυπριακές επίσημες πηγές υπολογίζουν σε περίπου 200.000 Ελληνοκύπριους που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους.
Το 1983 η τουρκοκυπριακή ηγεσία ανακήρυξε μονομερώς το αποσχιστικό καθεστώς στα κατεχόμενα, ιδρύοντας το ψευδοκράτος με την ονομασία «Τουρκική δημοκρατία βόρειας Κύπρου». Το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, με τα ψηφίσματα 541 και 550, έκρινε νομικά άκυρη την ανακήρυξη και κάλεσε τα κράτη να μην αναγνωρίσουν οποιοδήποτε κυπριακό κράτος πέραν της Κυπριακής Δημοκρατίας. Μέχρι σήμερα το ψευδοκράτος αναγνωρίζεται μόνο από την Τουρκία.
Από την καταστροφή στην Ευρώπη
Η Κύπρος του 1974 δεν είχε απλώς να αντιμετωπίσει το πολιτικό και ανθρώπινο τραύμα της εισβολής, αλλά έπρεπε να ξαναστήσει μια οικονομία που είχε χάσει σημαντικό μέρος της παραγωγικής της βάσης και να στεγάσει εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες.
Το κράτος επέζησε και, παρά τις κρίσεις που ακολούθησαν, άλλαξε θέση στον διεθνή χάρτη.
Η καθοριστικότερη μεταβολή ήρθε την 1η Μαΐου 2004, με την ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ενώ την 1η Ιανουαρίου 2008 η Κύπρος εντάχθηκε και στην Ευρωζώνη. Το πρώτο εξάμηνο του 2026 η Κυπριακή Δημοκρατία άσκησε για δεύτερη φορά την Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ, δεκατέσσερα χρόνια μετά την πρώτη προεδρία, του 2012.
Είναι μια απόσταση που δύσκολα μπορεί να τη φανταστεί κανείς κοιτάζοντας φωτογραφίες της προσφυγικής Κύπρου του 1974.
Παρέλαση με εκπλήξεις
Η σημερινή στρατιωτική παρέλαση στη Λευκωσία έχει φέτος σαφώς ισχυρότερο διεθνές και αμυντικό αποτύπωμα, κάτι που ενοχλεί και το ψευδοκράτος και την Τουρκία. Θα αρχίσει στις 11 το πρωί, ενώ θα προηγηθούν 21 χαιρετιστήριοι κανονιοβολισμοί. Τον χαιρετισμό θα δεχθεί ο Πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης μαζί με τον υπουργό Άμυνας Βασίλη Πάλμα, τον υπουργό Εθνικής Άμυνας Νίκο Δένδια, τον Αρχηγό της Εθνικής Φρουράς αντιστράτηγο Εμμανουήλ Θεοδώρου και τον Αρχηγό ΓΕΕΘΑ στρατηγό Δημήτριο Χούπη.
Στη Λευκωσία βρίσκεται επίσης ο Αρχηγός των βρετανικών Ενόπλων Δυνάμεων, Air Chief Marshal Sir Richard Knighton, ενώ θα υπάρχουν στρατιωτικές αντιπροσωπείες από την Αίγυπτο, τη Γαλλία και τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Η ελληνική παρουσία θα είναι ιδιαίτερα εμφανής με διελεύσεις μαχητικών F-16 Viper πάνω από τη Λευκωσία και ενισχυμένη συμμετοχή της ΕΛΔΥΚ (Ελληνική Δύναμη Κύπρου). Η ΕΛΔΥΚ πέραν των πεζοπόρων τμημάτων θα παρελάσει και με μηχανοκίνητα για πρώτη φορά. Για πρώτη φορά αναμένεται και αιγυπτιακή αεροπορική παρουσία, ενώ στην παρέλαση προβλέπεται συμμετοχή αιγυπτιακού στρατιωτικού αγήματος, Γάλλων πεζοναυτών, βρετανικού τμήματος και Αμερικανών πεζοναυτών και ναυτών από το αντιτορπιλικό USS Roosevelt.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η πρώτη δημόσια εμφάνιση του νέου ισραηλινής κατασκευής αντιαεροπορικού συστήματος BARAK MX, καθώς και μη επανδρωμένων συστημάτων και οχημάτων υποστήριξης drones που έχουν ενταχθεί στις δυνατότητες της Εθνικής Φρουράς της Κύπρου.
Στο λιμάνι της Λάρνακας βρίσκονται επίσης το κυπριακό περιπολικό ανοικτής θαλάσσης «Ιωαννίδης» και η φρεγάτα του ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού, «Νικηφόρος Φωκάς», τα οποία εντάσσονται στις εκδηλώσεις για την επέτειο.
«Η σημαντικότερη κατάκτησή μας»
Ο Νίκος Χριστοδουλίδης είχε δώσει ήδη από τις 16 Αυγούστου το βασικό πολιτικό στίγμα της φετινής επετείου, χαρακτηρίζοντας την Κυπριακή Δημοκρατία «τη σημαντικότερη κατάκτησή μας» και θέτοντας ως στόχο την περαιτέρω ενίσχυση της κρατικής υπόστασης στο εσωτερικό και στο εξωτερικό.
Λίγες ημέρες πριν από την επέτειο, επιστρέφοντας από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ στη Νέα Υόρκη, συνέδεσε μάλιστα ευθέως τη σημερινή παρέλαση με την προσπάθεια ενίσχυσης των «παραγόντων ισχύος» της χώρας και του αισθήματος ασφάλειας, μιλώντας παράλληλα για σαφή δυτικό προσανατολισμό της κυπριακής εξωτερικής πολιτικής.
Οι προσπάθειες επανέναρξης ουσιαστικών διαπραγματεύσεων δεν έχουν οδηγήσει μέχρι στιγμής σε νέα συνολική διαδικασία, ενώ η Λευκωσία και η τουρκοκυπριακή πλευρά εξακολουθούν να έχουν διαφορετικές προσεγγίσεις σε σημαντικά ζητήματα της διαπραγμάτευσης.
Το μήνυμα της Αθήνας
Στο μήνυμά του προς τον Νίκο Χριστοδουλίδη για τη σημερινή επέτειο, ο Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Τασούλας σημειώνει ότι, παρά την εισβολή και τη συνεχιζόμενη κατοχή, η Κυπριακή Δημοκρατία εξελίχθηκε σε ευημερούν κράτος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και σε παράγοντα σταθερότητας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στην κυπριακή Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ κατά το πρώτο εξάμηνο του 2026 και επανέλαβε τη θέση της Ελλάδας υπέρ συνολικής λύσης του Κυπριακού στη βάση των ψηφισμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας, του διεθνούς δικαίου και του ευρωπαϊκού κεκτημένου, χωρίς κατοχικά στρατεύματα και το υφιστάμενο σύστημα εγγυήσεων.
Ο Νίκος Δένδιας βρίσκεται από χθες στη Λευκωσία και σήμερα, πριν από την παρέλαση, θα καταθέσει στεφάνι στον ανδριάντα του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ στο Προεδρικό Μέγαρο και θα συναντηθεί με τον Πρόεδρο Χριστοδουλίδη.
